Ορεινά κοσμήματα στον καθρέφτη

«…Τες χειμωνιάτικες βραδιές, που στα βουνά χιονίζει,

γυρ’ απ’ την πύρα του σπιτιού συνάζονται οι κοπέλες

και πλεόντας ξόμπλια ωριόπλουμα, τέτοια τραγούδια λέγουν.

Άγουρος του χωριού κι εγώ, παιδί κι εγώ της στάνης,

όσες βολές κάμπους, βουνά, στάνες, χωριά διαβαίνω κι οργώματα και ποταμιές,
τέτοια τραγούδια λέγω»

Ανακατεύω τη φωτιά στο τζάκι και συλλογιέμαι πως, αν είναι να ξαναγράψω για
μία περιοχή που τόσο με ενθουσιάζει, θα πρέπει να έχω έναν καλό λόγο. Λόγο, ο
οποίος να στέκεται δυνατός απέναντι στην όρεξη αυτών που διαβάζουν, για να
γνωρίσουν κάτι ξέχωρο και διαφορετικό από αυτά τα «τουριστικά» που τους
σερβίρουν. Δεν καταπολεμιέται, όμως, αυτή η όρεξη η δική μου. Οι εικόνες
στριφογυρίζουν στο κεφάλι μου και εγώ προσπαθώ να τις βάλω σε μία σειρά.
Άδικος κόπος.

«…Όποιος μ’ ακούει να τραγουδώ, λέει πως δεν έχει πόνο, μα εγώ με τα
τραγούδια μου τον πόνο ξαλαφρώνω»

Πολλοί θα χαμογελάσουν με τους στίχους που ξεπηδάνε σκόρπιοι σ’ ετούτο εδώ το
κείμενο. Θα χαμογελάσουν περισσότερο, αν μάθουν πως είναι στίχοι του Κώστα
Κρυστάλλη. Τον θυμάστε τον Κρυστάλλη, ε; Θυμάστε που χασκογελάγατε, εσείς, οι
πρωτευουσιάνοι, με τον «βλάχο» ποιητή, όταν διαβάζατε ποιήματά του στο
σχολείο; Ήρθε όμως η ώρα να επανεκτιμήσετε την κατάσταση. Βλέπετε, εκείνα τα
χρόνια δεν μπορούσατε να νιώσετε τη φρεσκάδα, τον αυθορμητισμό, αλλά και τη
σαφήνεια των εικόνων του Κρυστάλλη. Μονάχα ξέρατε (και ξέραμε δηλαδή ­ δεν
βγάζω τον εαυτό μου έξω από την παρέα), να τον αναγνωρίζετε ως ποιητή του
βουνού και της στάνης. Τώρα οι νέοι δάσκαλοι ελπίζω να τα λένε διαφορετικά τα
πράγματα, γιατί με τον Κρυστάλλη πάνε μαζί και τα μαθήματα της γεωγραφίας, της
ιστορίας, της λαογραφίας, ενώ δεν μπορούν να παραλειφθούν και οι γνώσεις για
τις παραδόσεις, τα ήθη και τα έθιμα της πατρίδας μας. Για να νιώσεις τον
Κρυστάλλη, πρέπει να έχεις πάει στην Ήπειρο. Για να καταλάβεις καλύτερα την
ποίησή του, πρέπει να δεις το χωριό που γεννήθηκε: το Συρράκο.

Είναι παραμονή του Αγίου Νικολάου. Περπατώντας στην πλατεία του Συρράκου βλέπω
τον παπα-Λάμπρο στην εξώπορτα της εκκλησιάς του Άη Νικόλα. Τρέχω προς τη μεριά
του και πάω να του φιλήσω το χέρι. Με κοιτάει καλά καλά, με αναγνωρίζει,
τραβάει το χέρι του και με αγκαλιάζει: «Καλώς ήλθες… πέρασες από την Κηπίνα
να δεις πόσο ωραία την έχουμε φτιάξει;». Σειρά ιστορίες από το πρόσφατο
παρελθόν του μοναστηριού που είναι σκαλισμένο στον βράχο ξεχύνονται στο μυαλό
μου. Ο παπα-Λάμπρος με φιλεύει πρόσφορο και κρασί μαυροδάφνη. Μεγάλη η χάρη
του Άη Νικόλα. Πώς όμως έφτασε εδώ, στα 1.200 μέτρα ύψος να έχει εκκλησιά ο
θαλασσινός άγιος και να θεωρείται πολιούχος της περιοχής;

Το πάρκινγκ έξω από το Συρράκο είναι γεμάτο αυτοκίνητα. Η μάζωξη των βλάχων,
για να γιορτάσουν τον άγιο, λίγο πριν μπει ο βαρύς χειμώνας, είναι πετυχημένη
για άλλη μια χρονιά. Τα σπίτια ανοίγουν αλλά φέτος, για πρώτη φορά, λειτουργεί
και ξενώνας. Το βράδυ θα έρθει και η ορχήστρα, το πανηγύρι θα ανάψει! Δεν
υπάρχουν αυτοκίνητα μέσα στο Συρράκο. Δεν χωράνε στα πέτρινα καλντερίμια. Όσοι
θέλουν να γνωρίσουν το απίθανο χωριό-κόσμημα, θα πρέπει να περπατήσουν, να
κοπιάσουν… Αλλά θα αποζημιωθούν και με το παραπάνω. Τέτοιο χωριό δεν υπάρχει
στην Ελλάδα ολάκερη! Μονάχα απέναντί του, σαν είδωλο σε καθρέφτη, βρίσκονται
οι Καλαρρύτες. Πολλοί θα πασχίσουν να βρουν ποιο είναι ομορφότερο από τα δύο.
Εγώ δεν μπαίνω σ’ ετούτο το παιχνίδι. Χωριά σαν το Συρράκο και τους Καλαρρύτες
δύσκολα συναντάς στην πατρίδα μας.

Κάπου εδώ να τοποθετηθούμε γεωγραφικά. Βρισκόμαστε στις αητοφωλιές της Δυτικής
Πίνδου, στους πρόποδες του βουνού Περιστέρι (ή Λάκμων όπως αναφέρεται στους
χάρτες), στα 1.200 μέτρα ύψος, ίσως και πιο ψηλά. Ετούτη τη στιγμή το χιόνι
στην περιοχή είναι παχύ, αλλά και στα δύο χωριά οδηγούν ασφάλτινοι δρόμοι (με
μικρά κομμάτια χωματόδρομου) που κάλλιστα μπορείτε να ακολουθήσετε. Μπορεί την
άνοιξη και το καλοκαίρι η ψυχή να ανασταίνεται σ’ ετούτον εδώ τον τόπο. Τώρα,
όμως, που ο χειμώνας ο βαρύς αφήνει τα χωριά με λιγοστούς κατοίκους, η αίσθηση
είναι ασύγκριτη. Τώρα μπορείτε να γυρίσετε τον χρόνο πίσω, ακολουθώντας τα
χνάρια των αρχόντων που έστησαν ετούτα τα πέτρινα ορεινά στολίδια.

Πάμε αιώνες πίσω. Εκεί κάπου στον 11ο αιώνα μ.Χ., όπου βλαχόφωνοι Έλληνες
άρχισαν να εγκαθίστανται στην περιοχή. Τόσο το Συρράκο όσο και οι Καλαρρύτες
μέχρι το 1480 διατήρησαν την ανεξαρτησία τους. Μετά ήρθαν οι Τούρκοι. Ήταν
όμως έτσι ο τόπος φτιαγμένος, που ενέπνευσε σεβασμό ακόμα και στους βάρβαρους
κατακτητές, με αποτέλεσμα να τους παραχωρήσουν προνόμια. Μαζί με άλλα 40 – 45
χωριά αποτελούν την αυτοδιοίκητη ομοσπονδία του Μαλακασίου, δίνοντας απλά
φόρους στη Βαλιδέ Σουλτάνα (τότε βασιλομήτωρ). Τα προνόμια καταργούνται στα
1803, όταν ανέλαβε καθήκοντα διοικητή ο τύραννος Αλή Πασάς. Μέχρι όμως εκείνη
τη στιγμή, οι κάτοικοι των δύο χωριών είχαν ήδη ξεπεράσει τα σύνορα της
Ελλάδας σε φήμη. Συρρακιώτες και Καλαρρυτινοί έφτιαξαν διάσημες βιοτεχνίες
παραγωγής υφασμάτων και κτηνοτροφικών προϊόντων, ενώ ανέπτυξαν σε ύψιστο βαθμό
την τέχνη της αργυροχρυσοχοΐας. Οι Συρρακιώτες περηφανεύονται ότι αυτοί
έφτιαξαν τις κάπες του στρατού του Ναπολέοντα, ενώ στους Καλαρρύτες οι
γεροντότεροι διηγούνται πώς έκαμαν τον Αλή Πασά να σκάσει από το κακό του!

Στέλνει, που λέτε, ο περιβόητος Αλή Πασάς ένα γράμμα στους Καλαρρυτιώτες
μαστόρους, πως οι δικοί του αργυροχρυσοχόοι είναι οι καλύτεροι του κόσμου και
μαζί με το γράμμα τούς δίνει και έναν μικροσκοπικό ψύλλο από ασήμι. «Αν
μπορείτε, φτιάχτε και εσείς έναν τέτοιο ψύλλο!», τους μηνάει. Εκείνοι
χαμογελούν. Αντί να φτιάξουν έναν ακόμα ψύλλο, ίσως μικρότερο, πεταλώνουν τα
ποδάρια του σκαλισμένου εντόμου και του τον επιστρέφουν!

Από τους πιο έξυπνους και διάσημους εμπόρους σε όλη την Ευρώπη ήταν οι
Συρρακιώτες και οι Καλαρρυτινοί. Τους έβρισκες σε όλα τα μεγάλα λιμάνια, στην
Ιταλία, στην Ισπανία, στη Γαλλία, στη Μάλτα, στο Λονδίνο, στην Οδησσό, στη
Μόσχα, στο Βουκουρέστι, στην Τεργέστη, στην Κωνσταντινούπολη, στην
Αλεξάνδρεια. Ο Κώστας Κρυστάλλης τα περιγράφει καλύτερα:

«… Προ της Ελληνικής Επαναστάσεως οι Καλαρρύται είχον πλέον των 5.000
κατοίκων και 3.500 το Συρράκον. Ησχολούντο δε, ιδίως τότε, αμφοτέρων τούτων
των κωμοπόλεων οι κάτοικοι εις το εμπόριον, ξενιτευόμενοι εις την αλλοδαπήν
και αποκτώντες υπέροχα πλούτη, δι’ ων εκαλλώπιζον τας λαμπράς οικίας των και
τα δημόσια οικοδομήματα εν τη πατρίδι, ούτως ώστε οι διερχόμενοι εκείθεν ξένοι
περιηγηταί, ανωμολόγουν έκπληκτοι εις τα απομνημονεύματά των, την ευπορίαν και
τον πολιτισμόν και την παιδείαν, άτινα επί των ορεινών τούτων πολισμάτων
εύρισκον…». Και πράγματι, οι ξένοι περιηγητές Leake και Pouqueville έμειναν
με το στόμα ανοιχτό, όταν σκαρφάλωσαν μέχρι τα δύο ετούτα χωριά. Βρήκαν
εμπορική κίνηση ανάλογη των καλύτερων ευρωπαϊκών πόλεων, βρήκαν αξιόλογες
βιβλιοθήκες, αλλά και γαλλικές και ιταλικές εφημερίδες της εποχής!

Τα πρώτα χωριά που σήκωσαν επανάσταση στην Ήπειρο, το 1821, ήταν το Συρράκο με
τον Ιωάννη Κωλέττη και οι Καλαρρύτες με τον Γεώργιο Τουρτούρη. Ύστερα από 10
ημέρες και τα δύο χωριά τυλίγονται στις φωτιές από τον Χουρσίτ Πασά και οι
ζημιές είναι ανυπολόγιστες. Στα 1881 οι Καλαρρύτες απελευθερώνονται με τη
Συνθήκη του Βερολίνου, όχι όμως και το Συρράκο, που ανήκει στην τούρκικη
επικράτεια. Θα περιμένει μέχρι το 1912, για να απελευθερωθεί. Ο καημένος ο
Κώστας Κρυστάλλης ζητάει με γράμμα από τον υπουργό Εξωτερικών να γίνει Έλληνας
υπήκοος: «Κύριε υπουργέ, κατάγομαι εκ της δούλης Ηπείρου και επιθυμώ να
αποκτήσω ελληνικήν υπηκοότητα…». Του είναι αδύνατον να πάρει χαρτιά από το
σκλαβωμένο Συρράκο, διότι τον κυνηγούν οι Τούρκοι για τα ποιήματά του!
Απολύεται και από την Εταιρεία Σιδηροδρόμων Πελοποννήσου λόγω περικοπών,
οπότε, ταλαιπωρημένος και φυματικός, πεθαίνει στα 1896, 30 χρόνων, αλύτρωτος,
αφού στα χώματα και τα βουνά που τόσο αγάπησε, δεν μπόρεσε ούτε να θαφτεί!

«…Αγάλια, αγάλια περπατώ και σαν αναστενάζω,

πώς δεν ραγίζουν τα βουνά, μονάχος μου θαυμάζω.

Πέφτω με χίλια ονείρατα και σαν ξυπνάω, αλλοιά μου!

Βλέπω μονάχα γύρα μου τη μαύρη ξενητειά μου…»

Μέχρι να απελευθερωθεί το Συρράκο, τα σύνορα της Ελλάδας ήταν εκεί, ανάμεσα
στα δύο χωριά-κοσμήματα, στη φοβερή και πανέμορφη χαράδρα του παραπόταμου του
Άραχθου, που τον ονομάζουν Χρούσια. Υπάρχει μονοπάτι που ενώνει τα δύο χωριά
και δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι πρόκειται για ένα από τα πιο εντυπωσιακά
στην Ελλάδα. Το έχω κάνει άνοιξη, το έκανα και χειμώνα, οπότε η αγριάδα του
τοπίου με συνεπήρε και η βουή του ορμητικού Χρούσια τρυπούσε τα αυτιά και
«τσίγκλαγε» τον φόβο να θεριέψει μέσα μου. Έφερναν βροχή τα σύννεφα και ο
αέρας έπιανε πολλά χιλιόμετρα μέσα στο φαράγγι. Το βουνό ολόκληρο έσταζε από
ψηλά και ο Χρούσιας, φουσκωμένος, αγκομαχούσε καβαλώντας τα λεία βράχια της
κοίτης του. Ξεκίνησα από το Συρράκο και πήρα την απότομη κατηφόρα.
Ετοιμάζονται να στρώσουν καλύτερα το καλντερίμι από τη μεριά τους οι
Συρρακιώτες, αλλά, άμα κρίνω από την αψίδα που έχτισαν στην είσοδο του χωριού,
δεν θα μου αρέσει καθόλου! Κοντοστάθηκα επάνω στο σιδερένιο γεφύρι, εκεί, στα
πάλαι ποτέ σύνορα της Ελλάδας. Σβούρες έκανε το μυαλό μου και αγνάντευα τους
γκρεμισμένους νερόμυλους του φαραγγιού σαν να ήταν φυλάκια. Στο παρατημένο
εικονοστάσι τής απέναντι μεριάς κοντοστάθηκα, για να δω εάν υπάρχει το τάμα
που κάναμε μαζί με τον φίλο Γιάννη Μπανιά, πολλά χρόνια πριν. Ήταν έτσι όπως
το αφήσαμε τότε. Του άλλαξα περιτύλιγμα, γιατί είχε σαπίσει, και ακολούθησα τη
«Σκάλα», τη δύσκολη αρχικά, ανηφόρα προς τους Καλαρρύτες. Μία με μιάμιση ώρα
έκανα για να φτάσω στο απίθανο καφενείο του Ναπολέοντα του Δαγκλή. Έπεσαν
βροχή τα τσίπουρα και οι πεντανόστιμοι μεζέδες. Έπιασε φωτιά η κουβέντα,
άρχισαν οι ιστορίες, παλιές και σύγχρονες και τελειωμό δεν είχαμε. Κάποια
στιγμή έκανα να φύγω, να πάρω τον γυρισμό για το Συρράκο. Καρεκλοπόδαρα
έπεφταν από τον ουρανό, ο Ναπολέοντας χαμογελώντας, μου είπε: «Να τους λες να
έρχονται στα όμορφα χωριά μας, αλλά να είναι χειμώνας… να καταλαβαίνουν».
Λοιπόν Ναπολέοντα, έχεις απόλυτο δίκιο και, όπως βλέπεις, τον λόγο μου τον
τήρησα. Εσύ υποσχέθηκες πως την επόμενη φορά θα έχεις φτιάξει το σκάκι που
βρήκες από τους προ-προ-προπάππους σου, για να το βλέπουνε και να
καταλαβαίνουνε τι πολιτισμό είχατε (και έχετε) εσείς εκεί ψηλά. Σειρά σου τώρα!

ΔΙΑΔΡΟΜΗ

Πριν απ’ όλα, θα πρέπει να ευχαριστήσω τον πρόεδρο της κοινότητας του Συρράκο,
Γιάννη Αργύρη, τόσο για τα στοιχεία που μου διέθεσε όσο και για την εξαιρετική
φιλοξενία. Για τους Καλαρρύτες, μόνιμη πηγή πληροφοριών μου, αλλά και «σημείο»
ψυχικής ανάτασης, είναι το φοβερό καφενείο του Ναπολέοντα Ζάγκλη. Ο ίδιος και
η γυναίκα του μπορούν να σε σκλαβώσουν με τη φιλοξενία τους. Επίσης, θα πρέπει
να ευχαριστήσω και τον κ. Κωνσταντίνο Μπαρμπούτη, πρόεδρο του Λαογραφικού και
Χορευτικού Συλλόγου των Καλαρρυτών, για τα ιστορικά στοιχεία που μου
απέστειλε. Και στα δύο χωριά μπορείτε να πάτε, τόσο από τα Γιάννινα όσο και
από την Άρτα. Πιο εύκολη και σύντομη διαδρομή είναι εκείνη που τα συνδέει με
τα Γιάννινα (πάνω από 50 χλμ. συνολικά). Πιο όμορφη, αλλά και περισσότερο
δύσκολη, είναι εκείνη που έρχεται από την Άρτα μέσω Πλάκας – Πραμάντων
(υπολογίστε περίπου 70 χλμ.). Δρόμος που να συνδέει απ’ ευθείας τα δύο χωριά
υπάρχει, αλλά είναι πολύ ορεινός και αδιάβατος αυτή την εποχή. Υπάρχει ακόμα
ένας ορεινός δρόμος, που συνδέει την περιοχή του Ασπροποτάμου με το χωριό
Καλαρρύτες, (υπάρχει ταμπέλα πηγαίνοντας προς το χωριό Χαλίκι) αλλά τέτοια
εποχή μην μπείτε στον κόπο να το προσπαθήσετε (το καλοκαίρι και αν είναι
ανοιχτός!). Για να περάσετε από το μονοπάτι που συνδέει το Συρράκο με τους
Καλαρρύτες, πρέπει να είστε σωστά ενδεδυμένοι (αδιάβροχα, μποτάκια κ.λπ.) και
να είστε προετοιμασμένοι για δύσκολες ανηφόρες, αλλά και γλιστερές κατηφόρες.
Μην το βάλετε εύκολα κάτω, θα τα καταφέρετε σίγουρα. Άλλωστε 1,5 ώρα είναι
αυτή και άλλη τόση για τον γυρισμό, που ούτε καν θα σας φανεί, αν «φορτώσετε»
με 1-2 τσιπουράκια!

ΔΙΑΜΟΝΗ

Ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους προτείνω να επισκεφθείτε αυτή
την εποχή το Συρράκο, είναι η δημιουργία και η λειτουργία του πρώτου ξενώνα
στο χωριό, ο οποίος είναι ανοιχτός όλο τον χρόνο. Το τηλέφωνο είναι
0651-53.444 (δοκιμάστε και στα 53.569 και 53.570) και ζητήστε τον Βασίλη ή τον
Τάκη. Έτσι θα μάθετε εκτός του αν υπάρχουν δωμάτια, την κατάσταση του δρόμου
και σε ποια σημεία πρέπει να προσέξετε, καθώς θα πηγαίνετε. Στο χωριό
Καλαρρύτες υπάρχει πάντα ο Ναπολέοντας Ζάγκλης στο τηλέφωνο 0659-61.518 και θα
σας πει εάν έχει δωμάτιο να μείνετε.

ΦΑΓΗΤΟ

Υπάρχουν περιοχές στην Ελλάδα, όπου το τσίπουρο πίνεται σαν νερό και το πιο
απλό φαγητό φαίνεται σαν να είναι φτιαγμένο για βασιλιάδες και πρίγκιπες! Σε
τέτοια περιοχή σάς προτείνω να πάτε και η εμπειρία θα σας μείνει αξέχαστη. Μην
περιμένετε λούσα και πολυτέλειες. Στα καφενεία των χωριών που είναι ανοιχτά,
θα φάτε νόστιμα φαγητά και θα πιείτε με την ψυχή σας. Προσωπικά, πάντως, στο
καφενείο του Ναπολέοντα, στους Καλαρρύτες, που μοιάζει να ξεπήδησε από μιαν
άλλη εποχή, εγώ θα μπορούσα να κάτσω τουλάχιστον ένα μήνα ακούνητος, να τρώω,
να πίνω, να ακούω ιστορίες και να λέω διάφορες «σοφίες». Είναι, βλέπετε, και ο
ιδιοκτήτης φτιαγμένος από άλλη «πάστα» ανθρώπου, οπότε… δεν ξεκολλάς εύκολα.

ΧΡΗΣΙΜΑ ΤΗΛΕΦΩΝΑ

Κοινοτικό γραφείο Συρράκου (Γιάννινα) 0651-38.490

Καφενείο στο Συρράκο 0651-53.569

Κοινότητα Πραμάντων 0659-61.231

Αστυνομία Πραμάντων 0659-61.205