Το «τέλος» της σχολικής ζωής

«Δεν χρειάζεται να πάω σχολείο, μου φτάνει το φροντιστήριο»

Καταληψίας μαθητής στην Καλλιθέα (3 Δεκεμβρίου 1999)

Δεν υπάρχει μεγαλύτερη απαξίωση του σχολείου από αυτήν που συνοψίζεται στα
«αυθόρμητα» λόγια ενός μαθητή στη διάρκεια των καταλήψεων. Η «κατασκευασμένη»
πεποίθηση των προηγούμενων δεκαετιών ότι το φροντιστήριο αποτελεί «απαραίτητο
συμπλήρωμα του σχολείου» υποχωρεί και στη θέση της ξεδιπλώνεται η πλήρης
παράκαμψη του σχολείου!

Ας προσπαθήσουμε, λοιπόν, να διακρίνουμε πίσω από τα παραπάνω λόγια,
εμφιλοχωρώντας στα «σχολικά χαρακώματα», τη νέα πραγματικότητα που κρύβεται
επιμελώς στο βάθος.

Αν θέλαμε να αποτυπώσουμε με «λέξεις – κλειδιά» τα χαρακτηριστικά του «Ενιαίου
Λυκείου», θα εστιάζαμε στην «εξεταστική καταιγίδα», στη διευρυμένη και δύσκολη
στην αφομοίωσή της εξεταστέα ύλη, στην έλλειψη χρόνου, στις νέες τεχνικές
αξιολόγησης που οδηγούν στον φορμαλισμό, στη θεοποίηση μιας μετρήσιμης
επίδοσης – απόδοσης, στον προσανατολισμό σε αξίες ανταλλαγής (βαθμός, μόρια,
σειρά προτεραιότητας).

Την ίδια στιγμή, η «μαύρη σκιά» των μαζικών απορρίψεων στο Λύκειο
«πρακτορεύει» πελατειακά τους επιχειρηματίες των φροντιστηρίων, οι οποίοι
εκταμιεύουν το άγχος και την ανασφάλεια της οικογένειας, παρουσιάζοντας τις
«υπηρεσίες» τους ως μοναδικό και ασφαλές στέγαστρο «προστασίας».

Πρόβα

Όσο το σχολείο μετατρέπεται σε μια ατελείωτη πρόβα τζενεράλε για την εισαγωγή
στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση τόσο περισσότερο απαξιώνεται από τους μαθητές, οι
οποίοι στρέφουν την προσοχή τους στα φροντιστηριακά μαθήματα από τα οποία
ευελπιστούν να τους εξοπλίσουν με τεχνικές αντιμετώπισης των εξεταστικών
πρακτικών του σχολείου.

Μια ματιά στον πίνακα φανερώνει ότι η προσοχή που δίνουν οι μαθητές ­ που
παρακολουθούν και φροντιστήριο ­ στα μαθήματα του σχολείου σε σχέση με αυτά
των φροντιστηρίων μειώνεται όσο οι μαθητές πλησιάζουν στον «μεγάλο γύρο του
ανταγωνισμού», στις εξετάσεις για την πρόσβαση στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση.
Έτσι, σύμφωνα με τις ίδιες τους τις δηλώσεις, οι μαθητές του Γυμνασίου δίνουν
περισσότερη προσοχή στα μαθήματα του σχολείου (57,6%) ενώ οι μαθητές του
Λυκείου περισσότερη προσοχή στα μαθήματα του φροντιστηρίου (54,8%).

Αυτή ακριβώς η νέα πραγματικότητα είναι ο πλοηγός της αναζήτησης από τους
μαθητές και τις οικογένειές τους «φροντιστηριακών εμβολίων» ατομικής
προστασίας είτε για σχολική επιβίωση είτε για καλή σειρά προτεραιότητας για
την είσοδο στο πανεπιστήμιο. Παρ’ όλ’ αυτά βρισκόμαστε στην «κορφή του
παγόβουνου». Γιατί στον σχολικό χώρο συντελούνται αλλαγές, αθόρυβα και
ανεπαίσθητα, οι οποίες τροποποιούν το γνωστό ως τώρα σχολικό περιβάλλον. Αν
πλησιάσουμε, τον φακό της ανάλυσής μας στην καρδιά της σχολικής αίθουσας,
ακτινογραφώντας μέσα από τα διάκενα και τις χαραμάδες τους σφυγμούς της
κίνησης των «ζωντανών στοιχείων» της, της ίδιας της λειτουργίας της, θα
βρεθούμε μπροστά στο ασυμπλήρωτο παζλ μιας διαμορφούμενης νέας πραγματικότητας.

Η… απομίμηση

«Το χαμόγελο στην τάξη έχει χαθεί, μεταξύ μας οι καθηγητές δεν
ανταλλάσσουμε κουβέντα, όλοι μπροστά στο φωτοτυπικό για την ύλη, τα
διαγωνίσματα…»

Απόστολος Καραγιάννης, καθηγητής 4ου Λυκείου Νέας Σμύρνης

α. Το σχολείο όλο και περισσότερο μέρα με τη μέρα προβάλλει σαν απομίμηση
φροντιστηρίου, καθώς το «πατρόν» του νέου του ρόλου είναι σχεδιασμένο στα
μέτρα του «ανταγωνιστή» του. Το «πνεύμα του φροντιστηρίου» δεν έχει απλά
δημιουργήσει τις δικές του αποικίες στον σχολικό χώρο αλλά έχει επικρατήσει
ολοκληρωτικά, έχει επιβάλει τη λογική του, στις διαδικασίες της σχολικής
τάξης. Ήδη πολλοί εκπαιδευτικοί της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, κάτω από το
βάρος μεθοδευμένων διασυρμών και κατευθυνόμενων κριτικών για την
«αποδοτικότητα» και την «ανταγωνιστικότητα» του δημόσιου σχολείου θέλοντας να
μη φανούν στα μάτια των μαθητών τους κατώτεροι εκείνων που διδάσκουν στα
φροντιστήρια, ωθούνται να μεταφέρουν στη σχολική πράξη τεχνικές και
μεθοδολογίες του φροντιστηρίου που δεν ταιριάζουν σε μια διδακτική διαδικασία,
η οποία, εκτός από γνωστικούς στόχους, οφείλει να επιδιώκει και
ψυχοσυναισθηματικούς και κοινωνικούς στόχους και να προωθεί την κριτική και
δημιουργική ικανότητα των μαθητών.

Έτσι ανεπαίσθητα ο εκπαιδευτικός οδηγείται στην απώλεια του παιδαγωγικού του
ρόλου, του δασκάλου εμψυχωτή, καθώς μετατρέπεται σε μικρόψυχο ελεγκτή, ένα
συμβολαιογράφο επιδόσεων, εξεταστή, επιτηρητή, διορθωτή, έναν κακοπληρωμένο
τεχνικό χωρίς διάθεση και χαμόγελο. Το μάθημα έχει στεγνώσει, η διδακτική
πράξη έχει αφυδατωθεί καθώς οι εξεταστικές πρακτικές, το άγχος, η αντιμετώπιση
της ύλης που «δεν αστειεύεται», η ατελείωτη σειρά των τεστ που επιβάλλονται
τόσο στη μαθησιακή διαδικασία όσο και στην ίδια τη λειτουργία της τάξης έχουν
«μπαζώσει» και το τελευταίο χιλιοστό της επικοινωνίας. Οι τάξεις μεταβάλλονται
σε αρένες άγριου ανταγωνισμού, ο «συμμαθητής έχει χαθεί», καθώς δυνητικά ο
κάθε μαθητής αποτελεί εμπόδιο για τον διπλανό του στον αγώνα για ένα καλό
«πλασάρισμα», λειτουργία που βρίσκεται σε πλήρη αντίφαση με τις ανάγκες και
τις προδιαθέσεις της νέας γενιάς που διψά για διανθρώπινη επαφή, ομαδικότητα
και συναδελφικότητα.

Το σχολείο αφοπλίζεται από τον παιδαγωγικό χαρακτήρα

«Δυο φορές που το σχολείο μου πήγε περίπατο (εκδρομή) την κοπάνησα και πήγα
σπίτι να διαβάσω για το φροντιστήριο»

Γιάννης Σταυρινάδης, μαθητής Β’ τάξης 5ου Ενιαίου Λυκείου Ηλιούπολης

β. Μια από τις βασικές διαφοροποιήσεις του σχολείου από το φροντιστήριο
ήταν η ύπαρξη στο πρώτο σχολικής ζωής που αποτελεί οργανωμένη και συστηματική
προσπάθεια στα πλαίσια της όλης αγωγής και μόρφωσης του μαθητή. Σ’ αυτήν
ανήκουν οι κάθε μορφής κοινωνικές σχολικές εκδηλώσεις, οι εκδρομές, οι
πολιτιστικές δραστηριότητες, ο αθλητισμός, οι μαθητικές κοινότητες, οι
σχολικοί συνεταιρισμοί κ.λπ. Σκοπός της σχολικής ζωής είναι να δώσει διέξοδο
στις αυθόρμητες δραστηριότητες του παιδιού και του νέου, να
«αποσχολικοποιήσει» τη σχολική εργασία, να συνδέσει το σχολείο με τον
κοινωνικό περίγυρο και τα κοινωνικά προβλήματα, να καλλιεργήσει δεξιότητες που
είναι απαραίτητες για τη ζωή μας, να αναπτύξει την πρωτοβουλία, την
αυτενέργεια, την υπευθυνότητα, το συλλογικό πνεύμα, την αλληλεγγύη και τη
συνεργασία.

Η «εξεταστική Χάρυβδη» καταπίνει τη σχολική ζωή· το διάλειμμα, το παιχνίδι, η
εφηβεία, η φιλία, η αλληλεγγύη, η γνωριμία, το αστείο το «κουτσομπολιό» για
τις κατακτήσεις των εφήβων χάνονται από την «ημερήσια διάταξη», ενώ η
«εξεταστική Κίρκη» εκμηδενίζει κάθε διάθεση επικοινωνίας, προώθησης του
διαλόγου, ουσιαστικής επαφής με τη γνώση, «ξαφρίζοντας την κρέμα» του
μαθητικού αυθορμητισμού, της ανάληψης πρωτοβουλιών, της αμφισβήτησης, της
χαράς. Βρισκόμαστε ήδη στα ίχνη μιας βραδυφλεγούς βόμβας στη «χημεία» της
εφηβείας.

Είναι φανερό ότι οι «λειτουργικοί ευνουχισμοί» του «Ενιαίου Λυκείου»
απονευρώνουν και αφανίζουν όλες εκείνες τις δραστηριότητες που έδιναν μια
ανάσα στα σχολικά χρόνια, τις εκδηλώσεις, τις σχολικές γιορτές, τις θεατρικές
παραστάσεις, τις μαθητικές εκθέσεις, τους αθλητικούς αγώνες, την
περιβαλλοντική εκπαίδευση, το ίδιο το «παραπρόγραμμα» της σχολικής αίθουσας
που «έδενε» την παιδαγωγική σχέση, άμβλυνε την ένταση ή τη ρουτίνα και
«αρωμάτιζε» τον διαπαιδαγωγιτικό ρόλο του σχολείου. Θέματα ενδιαφέροντα,
ανάγκες και προβλήματα των μαθητών δεν εκφράζονται πια καθώς δεν μπορούν να
ληφθούν υπόψη λόγω «στενότητας χρόνου» που δημιουργείται από το καθημερινό
κυνήγι της εξεταστέας ύλης ή από το διαγώνισμα της 3ης ώρας που «καταπίνει» το
ενδιαφέρον και την προσοχή όλου του σχολικού εξαώρου!

Περισσότερο από ποτέ το σχολείο βιώνεται από τους πρωταγωνιστές του ως χώρος
«εξεταστικής θυσίας», σαν μια άχαρη και ψυχρή «αίθουσα αναμονής» στην οποία
αναγκαστικά περιμένει ο μαθητής μέχρι να έρθει η ώρα του μοιράσματος των
τίτλων.

«Εμείς έχουμε έναν όροφο με υπολογιστές που το σχολείο της γειτονιάς δεν
έχει», «προσφέρουμε σημαντικές άλλες δραστηριότητες εξωεκπαιδευτικές, ημερίδες
επαγγελματικού προσανατολισμού, προγράμματα πληροφορικής, Ίντερνετ, εκδρομές»

(από συνεντεύξεις ιδιοκτητών φροντιστηρίων στον Τύπο)

Το παράδοξο, φαινομενικά βεβαίως, είναι ότι την ίδια ώρα που το σχολείο χάνει
τη «σχολική του ζωή», τις παιδαγωγικές του λειτουργίες, έρχεται το
φροντιστήριο να γίνει ο «νονός» σε ένα διεστραμμένο ξαναβάπτισμα των λέξεων,
καθώς προσποιείται ότι ενσωματώνει στις δικές του λειτουργίες, κοντολογίς στο
ασφυκτικό εμβαδόν της φροντιστηριοποίησης της καθημερινής ζωής των μαθητών,
την παιδαγωγική σχέση και τη σχολική ζωή. Οι ιδιοκτήτες μεγάλων φροντιστηρίων
στα πλαίσια της προσέλκυσης, διεύρυνσης και ενσωμάτωσης της πελατείας τους
δημιουργούν καρικατούρες σχολικής ζωής, «κατασκευάζοντας» προκάτ
εξωεκπαιδευτικές δραστηριότητες.