160 δισ. στους χρυσούς ναούς μιας κατώτερης Παιδείας

«Σας γνωστοποιούμε ότι το 2ο Γραφείο της Δ’ Διεύθυνσης Β/βάθμιας
εκπαίδευσης (Άλιμος, Αργυρούπολη, Γλυφάδα, Ελληνικό) έχει στην αρμοδιότητά του
40 δημόσια σχολεία και 300 φροντιστήρια ξένων γλωσσών και Δευτεροβάθμιας
εκπαίδευσης»

2ο Γραφείο της Δ’ Διεύθυνσης Β/βάθμιας εκπαίδευσης, 18/3/99

Ιστορικά το φροντιστήριο στη χώρα μας θεσμοθετείται με τον Μεταξικό Νόμο
2545/1940 «περί ιδιωτικών σχολείων, φροντιστηρίων, οικοτροφείων» που ισχύει
μέχρι σήμερα και στον οποίο προσδιορίζεται ο στόχος-σκοπός των φροντιστηρίων:
«Προς συμπλήρωσιν και εμπέδωσιν γνώσεων αναγομένων εις τον κύκλον των
μαθημάτων».

Σύμφωνα με τον πανεπιστημιακό Γιώργο Δήμου (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων) οι
«επιδόσεις στα γνωστικά αντικείμενα του συγκεκριμένου Αναλυτικού Προγράμματος
αποτελούν τον πυρήνα της δραστηριότητας του Φροντιστηρίου».

Μέχρι τη δεκαετία του ’60 τα φροντιστήρια στη χώρα μας ήταν ελάχιστα, κυρίως
στο κέντρο της Αθήνας, της Θεσσαλονίκης και ορισμένων άλλων μεγάλων πόλεων.
Στις επόμενες δεκαετίες τα πράγματα αλλάζουν σημαντικά. Στις αρχές της
δεκαετίας του ’80 περίπου 1.000 φροντιστήρια λειτουργούν ήδη στην Αθήνα και σε
όλες τις πρωτεύουσες νομών, ενώ σήμερα, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του
ΥΠΕΠΘ, λειτουργούν συνολικά 2.713 φροντιστήρια, εξακτινωμένα από την Ορεστιάδα
μέχρι την Ιεράπετρα Κρήτης και από τη Ρόδο μέχρι την Κέρκυρα (πίνακας 1). Ο
αριθμός, όμως, αυτός μάλλον υπολείπεται της πραγματικότητας, καθώς σύμφωνα με
τους «λογαριασμούς» της Ομοσπονδίας Εκπαιδευτικών Φροντιστών Ελλάδας (ΟΕΦΕ),
τα φροντιστήρια ξεπερνούν τις 5.000 (!), χωρίς να υπολογίζονται αυτά των ξένων
γλωσσών.

Η έρευνα

Γύρω ακριβώς από την ανάπτυξη και τη διόγκωση του ιδιωτικού, εξωσχολικού,
παραεκπαιδευτικού δικτύου και κυρίως γύρω από τον ίδιο τον ρόλο του, έχει
συγκροτηθεί τελευταία ένας παραμυθητικός λόγος που ουσιαστικά «καθαγιάζει» το
φροντιστήριο, την ίδια ώρα που θέτει στο «εδώλιο του κατηγορουμένου» το
δημόσιο σχολείο.

Στο πρώτο μέρος της έρευνάς μας προσεγγίζουμε τη σχέση ανάμεσα στις
εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις και τη φροντιστηριακή δραστηριότητα, δηλαδή το
πώς επέδρασαν οι αλλαγές των εξεταστικών συστημάτων επιλογής στην Τριτοβάθμια
εκπαίδευση στην ανάπτυξη των φροντιστηρίων. Παράλληλα υπολογίζουμε τις
σημερινές ετήσιες ιδιωτικές εκπαιδευτικές δαπάνες για φροντιστήρια
Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.

Στο δεύτερο μέρος θα αναζητήσουμε τόσο τις πραγματικές αιτίες και τους
βαθύτερους λόγους που συνιστούν το πρωτοφανές σε έκταση και ένταση φαινόμενο
των φροντιστηρίων όσο και τα στοιχεία που συνθέτουν την ίδια τους τη
φυσιογνωμία και τη δραστηριότητά τους σε σχέση πάντα με το σχολείο.

Επίσης θα επιχειρήσουμε να «ξύσουμε» την επιφάνεια ορισμένων κοινών παραδοχών,
που αδιάβροχες από την κριτική έχουν εγγραφεί στον σκληρό δίσκο της
διαμόρφωσης της κοινής γνώμης.

Η νίκη… του «χαμαιλέοντος»!

«Διότι κατήντησε πλέον να μην υπάρχει μαθητής που να μην κάνει
φροντιστήριο… και μόνον με την αλλαγή αυτήν είναι δυνατόν να απαλλαγούμε από
το καρκίνωμα των φροντιστηρίων και της δαπάνης διά την παρακρατικήν παιδείαν».

Βουλή των Ελλήνων, ο εισηγητής της πλειοψηφίας, Αθήνα 1976

Η ανάπτυξη και η διόγκωση των φροντιστηρίων είναι ένα σύνθετο
κοινωνικο-οικονομικό και εκπαιδευτικό φαινόμενο που «πολιορκεί» με ένταση την
ελληνική εκπαίδευση, «παντός καιρού», καθώς ως χαμαιλέων, προσαρμόζεται
επιτυχώς σε όλες τις αλλαγές των εξεταστικών συστημάτων που εναλλάχθηκαν στις
«σκοπιές» της μετάβασης από τη Β/βάθμια στην Γ/βάθμια εκπαίδευση μετά τον Β’
Παγκόσμιο Πόλεμο στη χώρα μας.

Μια στοιχειώδης αναδρομή -εξέταση των ιστορικά διαμορφωμένων εξεταστικών
συστημάτων στη χώρα μας από τη δεκαετία του ’60 κιόλας έως τις ημέρες μας
φανερώνει ότι οι εξετάσεις για την Τριτοβάθμια εκπαίδευση, με όποια μορφή κι
αν έγιναν, όποιο όνομα κι αν πήραν, Πανελλήνιες, Πανελλαδικές, Γενικές
Εξετάσεις, είχαν ένα κοινό βασικό χαρακτηριστικό στον νομιμοποιητικό τους
λόγο: τον περιορισμό της παραπαιδείας.

Ο Ευάγγελος Παπανούτσος έγραφε το 1962 τα εξής: «Το γυμνασιακόν απολυτήριον
δεν ανοίγει πια στους νέους μας την πόρτα κανενός πανεπιστημιακού ιδρύματος,
αν δεν οπισθογραφηθεί από τους προπονητές των φροντιστηρίων και οι φιλότιμοι
νεαροί επαρχιώτες μας για να επιτύχουν αυτή την οπισθογράφηση, αναγκάζονται να
αναλώσουν το τίμημα του πατρικού χωραφιού ή την με αίμα εξοικονομημένην προίκα
της αδελφής» (εφ. «Το Βήμα» 16-2-1962).

Το 1980 το νέο εξεταστικό σύστημα, οι Πανελλήνιες εξετάσεις (1980-1983),
παρουσιάζεται από την πλευρά της εκπαιδευτικής ηγεσίας με τη βεβαιότητα ότι «η
εισαγωγή στα Πανεπιστήμια με το νέο σύστημα δεν θα εξαρτάται στο εξής από
παράγοντες όπως τα φροντιστήρια, που ελάχιστη σχέση έχουν με την εκπαιδευτική
και μαθησιακή διαδικασία».

«Κατά την εφαρμογή του προηγούμενου συστήματος (Πανελλήνιες εξετάσεις)
παρουσιάστηκαν σοβαρά μειονεκτήματα, όπως η αύξηση της παραπαιδείας μέσα και
έξω από το σχολείο, η οικονομική αφαίμαξη της οικογένειας…»

(Εισηγητική Έκθεση Ν. 1351/1983)

Το 1983 οι «Πανελλήνιες εξετάσεις» μετονομάζονται σε «Γενικές εξετάσεις» και
σύμφωνα με τις επίσημες ανακοινώσεις το νέο σύστημα στόχευε ανάμεσα σε άλλα
«στον περιορισμό της εξάπλωσης των φροντιστηρίων».

Αποτέλεσμα; Δέκα χρόνια αργότερα τα «επίσημα» φροντιστήρια έχουν
υπερδιπλασιαστεί, ενώ εκατοντάδες άλλα λειτουργούν «ανεπίσημα».

Το «καμπανάκι» της όξυνσης του σχολικού ανταγωνισμού χτυπάει ξανά!

«Φεγγαράκι μου λαμπρό,

φέγγε με να περπατώ

να πηγαίνω φροντιστήριο

για να πάρω απολυτήριο»

(σύνθημα των μαθητών, Αθήνα 1999)

Πριν από τρία χρόνια, τον Ιανουάριο του 1997 η αναγγελία του νέου συστήματος
του «Ενιαίου Λυκείου» συνοδεύτηκε από τα γνωστά ξόρκια εναντίον των
φροντιστηρίων. Όμως, ως γνωστόν, πολύ γρήγορα όλες οι «υποσχετικές» του ΥΠΕΠΘ
για «μείωση της ανάγκης προσφυγής στα φροντιστήρια» ή ακόμη οι εκτιμήσεις του
ότι «τα παιδιά χάνουν τον καιρό τους και οι γονείς ξοδεύουν αδίκως τα χρήματά
τους στα φροντιστήρια» θρυμματίζονται καθημερινά στη «σκληρή πίστα» της
σχολικής πραγματικότητας. Μόνο η σύγκριση του Γενικού Δείκτη Τιμών Καταναλωτή
του μηνός Σεπτεμβρίου 1999 με τον αντίστοιχο Δείκτη του Σεπτεμβρίου 1998
φανερώνει το αυξανόμενο «ροκάνισμα» του οικογενειακού προϋπολογισμού, καθώς
προκύπτει ότι οι δαπάνες εκπαίδευσης ξεπέρασαν κατά 50% τον Γενικό Δείκτη
τιμών καταναλωτή, καθώς σημείωσαν αύξηση 3% (πίνακας 2). Είναι φανερό ότι η
«Δημόσια και Δωρεάν εκπαίδευση» στη χώρα μας ανεβάζει συνεχώς τα «επιτόκια»
στο περιζήτητο δάνειο της σχολικής «σταδιοδρομίας».

«Κλωνοποίηση»

Η «κλωνοποίηση» του εξεταστικού συστήματος επιλογής στην καρδιά του «Ενιαίου
Λυκείου», η αύξηση του αριθμού των εξεταζομένων μαθημάτων, το κατέβασμα του
«πήχυ των εξετάσεων» στη Β’ Λυκείου και η εμφάνιση της σχολικής ετυμηγορίας
από την τάξη αυτή, όχι μόνο δεν λειτούργησε ανασταλτικά για την ίδια τη
φροντιστηριακή δραστηριότητα, αλλά αντιθέτως δημιούργησε «συνθήκες
θερμοκηπίου» για την ανάπτυξη μιας πρωτόγνωρης σε ένταση «φροντιστηριακής
προσφυγιάς» από την Α’ κιόλας τάξη του Λυκείου (πίνακας 3). Η παραπάνω τάση
επιβεβαιώνεται και από τα στοιχεία έρευνας της Ομοσπονδίας Εκπαιδευτικών
Φροντιστών Ελλάδος που φανερώνουν ότι φέτος σε σύγκριση με το 1998 αυξήθηκε
κατά 8,6% ο αριθμός των μαθητών της Α’ και της Β’ Λυκείου που παρακολουθεί
φροντιστήριο, ενώ παρατηρείται κατά 4,3% αύξηση και στους μαθητές Γυμνασίου.

Το ύψος των ιδιωτικών δαπανών

Είναι φανερό από όσα εκτέθηκαν παραπάνω ότι τόσο η παλαιότερη όσο και η
σύγχρονη εκπαιδευτική πολιτική στην Ελλάδα, όσον αφορά στη ρύθμιση και επιλογή
του πανεπιστημιακού πληθυσμού, έχει τέτοιο χαρακτήρα, ώστε η παρακολούθηση
ιδιωτικού προπαρασκευαστικού κέντρου (φροντιστηρίου) ή ιδιαίτερων μαθημάτων
έχει γίνει πρακτικά αναγκαία για την επιτυχία στις εξετάσεις για την
πανεπιστημιακή εκπαίδευση. Κοντολογίς, η πρόσβαση στη δημόσια Τριτοβάθμια

εκπαίδευση εξαρτάται από την πρόσβαση στην ιδιωτική εκπαίδευση (φροντιστήρια,
ιδιαίτερα μαθήματα κ.λπ.), τη δυνατότητα για πληρωμή διδάκτρων.

Ποιο είναι το ύψος των ιδιωτικών εκπαιδευτικών δαπανών για φροντιστήρια
Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης;

Περίπου 250.000 μαθητές Γυμνασίων και Λυκείων και 50.000 απόφοιτοι είναι
«πελάτες» των φροντιστηρίων και σύμφωνα με μετριοπαθείς υπολογισμούς οι
ιδιωτικές εκπαιδευτικές δαπάνες για φροντιστήρια Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης
ανέρχονται σε 160 δισ. ετησίως (πίνακας 4).