«Ο “τετραγωνισμός του κύκλου”, πρόκληση για την Αριστερά»

Η ευρωπαϊκή Αριστερά απέδειξε μια ζωτικότητα και μια δυναμική κατά πολύ
υπέρτερη των προβλέψεων των επικριτών της. Στην ουσία, κατά την τελευταία
δεκαετία, με την κατάρρευση του κομμουνισμού στην Ανατολική Ευρώπη και την
κρίση του κοινωνικού κράτους στις δικές μας χώρες, φάνηκε πως επλήγη σοβαρά η
ζωτικότητα της Αριστεράς και πως άνοιξε μια εποχή αμείλικτα στραμμένη στην
κυριαρχία των νεοφιλελεύθερων δυνάμεων. Και όμως, αυτό δεν συνέβη. Αντίθετα, η
Αριστερά κατέδειξε μια ζωτικότητα και ταυτόχρονα κατέστη μια αναγκαιότητα. Και
ακριβώς έχουμε ανάγκη την Αριστερά, προκειμένου να αντιμετωπίσουμε τις μεγάλες
οικονομικές διαδικασίες και εξελίξεις που έχουν κατακλύσει τον κόσμο,
διανοίγοντας νέες δυνατότητες και ταυτόχρονα θέτοντας καινούργια ερωτηματικά
και προβλήματα.

Ο ζωτικός πυρήνας της πολιτικής δράσης μας χαρακτηρίζεται από το δίπτυχο
Δημοκρατία – Εκσυγχρονισμός, αν και η αναφορά στην έννοια του Εκσυγχρονισμού
επιδέχεται αμφιλεγόμενες ερμηνείες.

Εγώ θέλω αμέσως να αποσαφηνίσω ότι η δική μας εκσυγχρονιστική θεώρηση δεν
προέρχεται από μια άκριτη εμπιστοσύνη στην πρόοδο, αλλά από την πεποίθηση ότι
είναι δυνατόν να στρέψουμε τα αποτελέσματα, τις επιπτώσεις της οικονομικής
ανάπτυξης και της παγκοσμιοποίησης των αγορών προς όφελος του ανθρώπου, της
βελτίωσης της ποιότητας της ζωής του, της διεύρυνσης των δικών του
δυνατοτήτων. Φυσικά, για να συμβεί αυτό, δεν αρκεί να δράσουν οι αυθόρμητες
δυνάμεις της αγοράς, χρειάζεται μια πολιτική δράση συνειδητοποιημένη,
ευέλικτη, δημοκρατική. Γι’ αυτό, λοιπόν, η Δημοκρατία και ο Εκσυγχρονισμός
αποτελούν τις δύο όψεις ενός δίπτυχου που αποτελεί σήμερα τον ιδεώδη και πιο
ζωτικό πυρήνα της σύγχρονης Αριστεράς, έναν πυρήνα που έχει παλιές ρίζες, αλλά
που μέχρι σήμερα διατηρεί τη ζωτικότητα του.

Ο Ιταλός πρωθυπουργός Μάσιμο ντ’ Αλέμα στο βήμα, αναπτύσσει το θέμα… Για μια προοδευτική Διακυβέρνηση στο ξεκίνημα του επόμενου αιώνα… Σ’ ένα σημείο της ομιλίας του, λέει χαρακτηριστικά: «Σε μια επίσκεψη που είχα κάνει σε αμερικανική χρηματιστηριακή εταιρεία, συναντήθηκα με νέους στην ηλικία χρηματιστές που χειρίζονταν τα ιταλικά ομόλογα και που αποφάσιζαν σε πραγματικούς χρόνους, αν θα πουλήσουν ή αν θα αγοράσουν και οι οποίοι μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου είχαν τη δυνατότητα να αυξομειώνουν τα επιτόκια επί του δημοσίου χρέους της χώρας μου»

Ένας μεγάλος Ιταλός φιλόσοφος, ο Norberto Bobbio, έγραψε ότι όσο θα υπάρχουν
άνθρωποι που η πολιτική τους στράτευση και δέσμευση πηγάζει από μια βαθιά
αίσθηση του ανικανοποίητου και του πόνου μπροστά στις ανισότητες της σύγχρονης
κοινωνίας, αυτοί θα διατηρήσουν σε όλη τους τη ζωή τα ιδεώδη που σημάδεψαν για
πάνω από ένα τέταρτο του αιώνα όλα τα αριστερά ρεύματα της ιστορίας. Και εγώ
πιστεύω πως σ’ αυτήν τη φράση καθορίζεται, κατά τον διαυγέστερο τρόπο, η φύση
της Αριστεράς. Αυτή δεν προέρχεται από τις ιδεολογίες. Οι ιδεολογίες έρχονται
και παρέρχονται. Κατά βάθος, η Αριστερά, εδώ και δύο αιώνες, τροφοδοτήθηκε από
διάφορες ιδεολογίες. Από τον ουτοπικό σοσιαλισμό στον μαρξισμό και τον
επαναστατικό λενινισμό. Αφού αυτές οι ιδεολογίες αποδείχθηκαν απατηλές και
εξέπεσαν, η βαθύτερη ουσία της Αριστεράς δεν έγκειται πλέον στις ιδεολογίες,
αλλά στις θεμελιώδεις αξίες, των οποίων η ίδια η Αριστερά είναι φορέας. Στην
ανάγκη μιας επανάστασης ενάντια στην ανισότητα και την αδικία, αλλά και στην
επιβεβαίωση της παγκόσμιας αξίας της αλληλεγγύης μεταξύ των ανθρώπων μέσα σε
μια ιδέα της Ελευθερίας, που δεν περιορίζεται στην υπεράσπιση της ελευθερίας
δράσης, αλλά που θέτει ταυτόχρονα το πρόβλημα της απελευθέρωσης του ανθρώπου
από εκείνες τις εξαρτήσεις και από εκείνα τα εμπόδια, που στην ουσία αποτελούν
τις γενεσιουργές αιτίες της ανελευθερίας συνανθρώπων μας.

Εγώ πιστεύω πως αυτή η Αριστερά, ισχυρή από τις δικές της ανυπέρβλητες αξίες,
αλλά ταυτόχρονα ικανή να ανανεώνει τα εργαλεία της δουλειάς της, την κουλτούρα
της, τη θεώρησή της για την κοινωνία, τις ιδέες της για την κυβέρνηση,
καλείται σήμερα να αντιμετωπίσει μια πρόκληση πολύ δύσκολη και συνάμα
δεσμευτική. Ένας μεγάλος Γερμανός διανοητής, που ζει στη Μεγάλη Βρετανία εδώ
και πολλά χρόνια, ο Ralf Darendorf, συνόψισε την έννοια αυτής της πρόκλησης
στην έκφραση «τετραγωνισμός του κύκλου», ακριβώς για να μας κάνει να
καταλάβουμε ότι πρόκειται για κάτι το πολύ δύσκολο. Και επομένως να
συμφιλιώσουμε τις αιτίες της παραγωγής του πλούτου στον κόσμο της
παγκοσμιοποιημένης οικονομίας και άρα της ανταγωνιστικότητας, έναντι της
οποίας εμείς καλούμαστε να αντιπαραθέσουμε τους λόγους της κοινωνικής συνοχής
και του δημοκρατικού «consensus». Πρόβλημα, του οποίου την πολυπλοκότητα ζούμε
κάθε ημέρα, όσο ακριβώς πολύπλοκη είναι και αυτή η πρόκληση. Όταν μάλιστα
καθίσταται αναγκαία η προώθηση της αποτελεσματικότητας του συστήματος, αλλά
ταυτόχρονα και η υπεράσπιση των δικαιωμάτων των εργαζομένων. Η ευελιξία της
εργασίας, αλλά επίσης και η ασφάλεια του καθένα που δεν θέλει να ζει τη ζωή
του μέσα στην αγωνία να χάσει τη δουλειά του. Ένα κοινωνικό σύστημα ανοικτό με
δυναμική προοπτική, αλλά και εκείνη η κοινωνική προστασία που αποτελεί την
ειδοποιό διαφορά του ευρωπαϊκού πολιτισμού, όντας μια αναμφισβήτητη κατάκτηση
των λαών μας.

Ο «τετραγωνισμός του κύκλου» είναι η μεγάλη πρόκληση που καλούμαστε να
αντιμετωπίσουμε. Δυνατοί από τις ίδιες τις παραδοσιακές αξίες μας, αλλά επίσης
ικανοί να θέτουμε υπό συζήτηση τις ίδιες τις πολιτικές μας, να τις ανανεώνουμε
ριζικά, να δοκιμάζουμε το καινούργιο με θάρρος, με φιλοδοξία, διατρέχοντας
ακόμη τον κίνδυνο να κάνουμε λάθη, συνεργαζόμενοι μεταξύ μας μέσα σε έναν
καινούργιο διεθνισμό, προϊόν εμπειριών, γνώσεων, αλλά και πηγή αναζήτησης
κοινών διαδρομών.

Στην Αριστερά εναπόκειται το καθήκον να εκπροσωπεί όχι μόνο τις παραδοσιακές
κοινωνικές δυνάμεις που μάθαμε να εκπροσωπούμε, αλλά επίσης να εκπροσωπεί ­ θα
έλεγα ­ το άτομο εκείνο, τον σύγχρονο άνθρωπο που ωθείται από τον
εκσυγχρονισμό και ο οποίος αποτελεί σήμερα το κύτταρο των κοινωνιών μας.
Μερικές φορές, βλέπετε, διατρέχουμε τον κίνδυνο να υπερασπιζόμαστε κατακτήσεις
της γενιάς των πατέρων μας, που ωστόσο στέκονται εμπόδιο για τις γενιές των
παιδιών μας.

Ο Ιταλός πρωθυπουργός Μάσιμο ντ’ Αλέμα με τον Έλληνα συνάδελφό του Κώστα Σημίτη και την σύζυγό του Δάφνη, κατά την εκδήλωση της 10ης Ιανουαρίου στο Πανεπιστήμιο. Σε κάποιο σημείο της ομιλίας του, ο ντ’ Αλέμα θα πεί: «Εγώ πιστεύω ότι η Αριστερά σφάλλει, εάν θεωρεί την παγκοσμιοποίηση ως δαίμονα. Αντίθετα, πρόκειται για μια μεγάλη ευκαιρία. Αλλά εξίσου σφάλλει εκείνη η υπερφιλελεύθερη κουλτούρα που πιστεύει πως η παγκοσμιοποίηση θα λύσει από μόνη της τα προβλήματα. Δεν είναι έτσι»

Βρισκόμαστε, λοιπόν, ανάμεσα σε αντιθέσεις που δεν διαπερνούν μονάχα τις
κοινωνικές τάξεις, αλλά που αγγίζουν τις γενιές μεταξύ τους, οι οποίες
αντιμετωπίζουν με τρόπο διαφορετικό τα κοινωνικά προβλήματα. Το κοινωνικό
κράτος μας, όπως αυτό οικοδομήθηκε ­ μιλάω για την Ιταλία ­ αφορά κυρίως τα
δικαιώματα του άρρενος ενηλίκου εργαζόμενου και σε πολύ λιγότερο βαθμό τα
δικαιώματα των νεώτερων σε ηλικία και των γυναικών, που συχνά αποκλείονται ή
βρίσκονται στο περιθώριο της αγοράς εργασίας.

Είναι σαφές πως αυτό το σύστημα πρέπει να αλλάξει. Πρέπει να αλλάξει με τόλμη,
φέρνοντας ακόμη στο φως τις αντιθέσεις που προέρχονται από το εσωτερικό
εκείνης της κοινωνικής διαστρωμάτωσης που ανέκαθεν παραδοσιακά εκπροσωπούσαμε.
Να είμαστε ικανοί να καταρτίσουμε μια καινούργια συμφωνία ανάμεσα στην
ανάπτυξη και την αλληλεγγύη, ανάμεσα στην ισότητα και τις καινούργιες
ευκαιρίες. Αυτή πρέπει να είναι η πεμπτουσία του σύγχρονου δημοκρατικού
σχεδίου, του οποίου την ευθύνη επωμίζεται η ευρωπαϊκή Αριστερά. Βλέπετε, αυτός
είναι ο πρώτος αν όχι ο μόνος γόρδιος δεσμός που έχει να αντιμετωπίσει η
Αριστερά στο πέρασμα από τον έναν αιώνα στον άλλον.

Για να αντιμετωπίσουμε αυτή την πρόκληση, δεν αρκεί πια το εργαλείο που
χρησιμοποιήσαμε στις δεκαετίες που πέρασαν. Αυτό το εργαλείο υπήρξε το εθνικό
κράτος. Μέσω της κρατικής εξουσίας εγγυηθήκαμε στις χώρες μας τη συμφιλίωση
ανάμεσα στην ανάπτυξη και τα κοινωνικά δικαιώματα. Το εθνικό κράτος υπήρξε
διαμεσολαβητικό εργαλείο. Το εθνικό κράτος ρύθμιζε την ανάπτυξη και οικοδόμησε
εκείνο το σύνολο των κοινωνικών δικαιωμάτων που βρήκαν την επιβεβαίωσή τους
στο κοινωνικό κράτος. Αλλά σήμερα αυτή η διάσταση φαίνεται όλο και πιο
ακατάλληλη για να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις του σύγχρονου κόσμου.

Το εθνικό κράτος έχασε πολλές από τις εξουσίες του. Στην πραγματικότητα,
αποτιμούμε τώρα τις επιπτώσεις αποφάσεων που δεν βρίσκονται πια στα χέρια μας.
Είχα θυμίσει και άλλοτε, σε κάποια ευκαιρία, την προσωπική εμπειρία μου σε μια
επίσκεψη που είχα κάνει σε αμερικανική χρηματιστηριακή εταιρεία. Συναντήθηκα
με νέους στην ηλικία χρηματιστές που χειρίζονταν τα ιταλικά ομόλογα και που
αποφάσιζαν σε πραγματικούς χρόνους, αν θα πουλήσουν ή αν θα αγοράσουν και οι
οποίοι μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου είχαν τη δυνατότητα να αυξομειώνουν
τα επιτόκια επί του δημοσίου χρέους της χώρας μου. Γνωρίζετε ότι η Ιταλία έχει
ένα τεράστιο δημόσιο χρέος που αντιστοιχεί στο 124% του Ακαθαρίστου Εγχωρίου
Προϊόντος. Έτσι εμείς το κληρονομήσαμε.

Όταν θα αφήσουμε την κυβέρνηση, στο τέλος αυτής της θητείας της Βουλής, το
δημόσιο χρέος της χώρας μου θα αντιστοιχεί στο 114% του ΑΕΠ της. Και αξίζει να
υπερηφανευόμαστε γι’ αυτό το κατόρθωμα που πληρώσαμε λίγα από τα χρέη που μας
άφησαν, τα οποία, ωστόσο, παραμένουν πολλά. Και εσείς αντιλαμβάνεστε τι
σημαίνει για μια χώρα που έχει τόσα χρέη, εάν το επιτόκιο που πρέπει να
πληρώσουμε αυξάνεται ή μειώνεται κατά μία μονάδα. Σημαίνει πως έχουμε ή δεν
έχουμε τα χρήματα για να ανοίξουμε καινούργια νοσοκομεία, καινούργιους
παιδικούς σταθμούς. Εγώ τότε κατάλαβα πως αυτή την αυξομείωση των επιτοκίων
επί του ιταλικού δημοσίου χρέους την αποφάσιζαν τρεις κύριοι ­ τρεις νεαροί
«γιάπηδες» ­ άγνωστοι, οι οποίοι σε πραγματικούς χρόνους αποφάσιζαν αν θα
πουλήσουν ή αν θα αγοράσουν, διακινώντας τεράστια ποσά χρημάτων και
συμβουλευόμενοι το ειδησεογραφικό πρακτορείο Reuters. Και αν ερχόταν από το
Reuters μια δήλωση κάποιου Ιταλού πολιτικού που έλεγε ότι δεν θα ψήφιζε τον
προϋπολογισμό, αμέσως αυτοί πουλούσαν. Αυτό γινόταν.

Η πολιτική, που κάποτε τη νομίζαμε πανίσχυρη, ζει τώρα μέσα σ’ αυτό τον κόσμο,
σ’ αυτούς τους μηχανισμούς και καθορίζεται κατά τρόπο αποφασισιτκό. Η πολιτική
δεν είναι πλέον πανίσχυρη και αυτο καθιστά την Αριστερά ακόμη πιο αδύναμη,
γιατί η πολιτική υπήρξε το εργαλείο μας. Εάν θέλουμε η πολιτική και κατά
συνέπεια η Δημοκρατία, τα ατομικά δικαιώματα να «ζυγίζουν» τόσο όσο η
οικονομία, οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε το μεγάλο θέμα της εποχής μας που
συνίσταται στη δημιουργία υπερεθνικών θεσμών, εις τρόπον ώστε να κυβερνήσουμε
την παγκοσμιοποίηση. Εις τρόπον ώστε να κάνουμε αυτό που το εθνικό κράτος
έκανε στο εσωτερικό του και επομένως να συμφιλιώσουμε τις σφαίρες της
οικονομίας με εκείνες της δημοκρατίας και των δικαιωμάτων του ατόμου. Αυτό το
πρόβλημα τίθεται σε παγκόσμια κλίμακα.

Εγώ πιστεύω ότι η Αριστερά σφάλλει, εάν θεωρεί την παγκοσμιοποίηση ως δαίμονα.
Αντίθετα, πρόκειται για μια μεγάλη ευκαιρία. Αλλά εξίσου σφάλλει εκείνη η
υπερφιλελεύθερη κουλτούρα που πιστεύει πως η παγκοσμιοποίηση θα λύσει από μόνη
της τα προβλήματα. Δεν είναι έτσι. Και εμείς διαπιστώνουμε πως η ανάπτυξη μιας
παγκόσμιας αγοράς, η ελεύθερη διακίνηση κεφαλαίων, μπορούν να παράγουν
ανισότητες ακόμη βαθύτερες από εκείνες που γνωρίσαμε μέχρι σήμερα.

Το πραγματικό πρόβλημα συνίσταται στη θεώρηση της παγκοσμιοποίησης ως
ευκαιρίας μπροστά στην οποία η πολιτική οφείλει να γνωρίζει να παίζει τα
χαρτιά της. Οφείλει να γνωρίζει πώς να δημιουργεί θεσμούς και εργαλεία εις
τρόπον ώστε να ρυθμίζει αυτήν τη μεγάλη χρηματοοικονομική διαδικασία και να τη
στρέφει προς όφελος των δυνατοτήτων του ανθρώπου. Δηλαδή, για μια δικαιότερη
αναδιανομή του πλούτου, προς όφελος της Δημοκρατίας και της επιβεβαίωσης των
ανθρωπίνων δικαιωμάτων, προς όφελος της προστασίας του περιβάλλοντος, προς
όφελος της υπεράσπισης των δικαιωμάτων των μελλοντικών γενεών.

Το κείμενο του Ιταλού Πρωθυπουργού, που δημοσιεύουν «ΤΑ ΝΕΑ»,
είναι απόσπασμα της ομιλίας του με θέμα «Για μια προοδευτική διακυβέρνηση
στο ξεκίνημα του επόμενου αιώνα», που διοργάνωσαν το Πανεπιστήμιο
Αθηνών, ο ΟΠΕΚ, η Πολιτεία και η Παρέμβαση.