Αλλάζει η σχολική μάθηση;

Ο Ν. Μουζέλης, στο κλασικό του βιβλίο «Νεοελληνική Κοινωνία: Όψεις
υπανάπτυξης» (1978), χρησιμοποιεί τον όρο «φορμαλισμός» για να αποδώσει το
νεοελληνικό φαινόμενο των συγκρούσεων για επιφανειακά θέματα τα οποία αποσπούν
την προσοχή από τα ουσιώδη.

Παραδείγματα φορμαλιστικών συγκρούσεων στο χώρο της εκπαίδευσης εντοπίζει στη
γλωσσική διαμάχη, στην προσέγγιση της αρχαιοελληνικής παιδείας, στη γενικότερη
αντιμετώπιση των εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων. Υποστηρίζουμε ότι ανάλογος
φορμαλισμός εμφανίζεται και σήμερα στο δημόσιο λόγο για την εκπαίδευση.
Χαρακτηριστικά του γνωρίσματα είναι η αποσπασματικότητα, η εστίαση σε
εξωτερικά γνωρίσματα της εκπαίδευσης τα οποία δεν συνδέονται με προτάσεις και
σχέδια βελτίωσης της ουσίας της ελληνικής παιδείας. Αποτέλεσμα του φορμαλισμού
αυτού είναι η αδυναμία να εντοπισθούν οι σημαντικές ανακατατάξεις που επιδρούν
σε όλα τα εκπαιδευτικά συστήματα. Ανακατατάξεις οι οποίες σύμφωνα με τον Ι.
Πριγκοζίν, από τους κορυφαίους διανοητές της εποχής μας, έχουν τον χαρακτήρα
ανατροπής της αντίληψής μας για τον κόσμο: «Δεν είναι υπερβολή να ισχυρισθούμε
ότι η εποχή μας είναι ανάλογη με εκείνη των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων του
Ατόμου ή της Αναγέννησης κατά τις οποίες γεννήθηκε μια νέα αντίληψη του
κόσμου». Θα αναφερθούμε συγκεκριμένα στις εκπαιδευτικές διαστάσεις των
επιδράσεων αυτών, χρησιμοποιώντας τη διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών στο
ελληνικό σχολείο.

Οι Δέσμες

Ο απόφοιτος της περυσινής Γ’ Λυκείου, ο οποίος αρίστευσε στις εξετάσεις της
Φυσικής των Δεσμών, κατείχε γνώσεις στα θέματα της εξεταστέας ύλης, δηλ. στα
θέματα της Μηχανικής, του Ηλεκτρομαγνητισμού και της Θερμοδυναμικής, (γράφημα
1). Ο ίδιος μαθητής είναι πιθανόν να αγνοεί την ύπαρξη της θεωρίας της
σωματιδιακής φύσης του φωτός, αφού αυτή δεν περιλαμβάνεται στη σχετική
εξεταστέα ύλη. Έτσι η βασική ανακάλυψη της Φυσικής πριν από ένα ακριβώς αιώνα
(Μ. Πλανκ, 1900), δεν περιλαμβάνεται ακόμα στο σχολικό πρόγραμμα και μαζί της
δεν περιλαμβάνεται η διδασκαλία βασικών ιδεών τής μετέπειτα εξέλιξης της
Φυσικής κατά τον 20ο αιώνα. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο γνωστικό, αλλά
συνδέεται με την ίδια την εικόνα του κόσμου που παράγει το σημερινό σχολείο.
Και τούτο διότι οι ραγδαίες εξελίξεις της σύγχρονης Φυσικής, της Μοριακής
Βιολογίας και των συστημάτων της πληροφορικής – τεχνολογίας – επικοινωνίας
συνδέονται με διαφορετικές προσεγγίσεις του κόσμου. Προσεγγίσεις οι οποίες
χαρακτηρίζονται από αρχές όπως η ασυνέχεια, η πιθανότητα, η αβεβαιότητα, η
σχετικότητα, η πολυπλοκότητα. Οι αρχές αυτές αποτελούν ένα νέο σύστημα σκέψης
διαφορετικό από το μηχανιστικό, αιτιοκρατικό, προβλέψιμο κόσμο των παγκόσμιων
νόμων της μηχανικής στους οποίους οικοδομήθηκε η ανθρώπινη γνώση από τον 17ο
μέχρι τον 19ο αιώνα. Το νέο αυτό σύστημα σκέψης δεν αποτελεί ένα αφηρημένο
σύνολο, αλλά μια καθημερινή πραγματικότητα μεγάλων πρακτικών-τεχνολογικών
εφαρμογών. Ζούμε λοιπόν σε έναν καθημερινό κόσμο διαμορφωμένο από ένα νέο
σύστημα σκέψης, αλλά εκπαιδεύουμε και εκπαιδευόμαστε με ένα διαφορετικό
σύστημα που ίσχυε πριν από 100 χρόνια. Η δυσαρμονία αυτή αιτιολογεί σε μεγάλο
βαθμό την κρίση αξιοπιστίας του σχολικού θεσμού.

Το Ενιαίο Λύκειο

Η αναθεώρηση των σχολικών προγραμμάτων επιχειρεί μεταξύ άλλων να ενσωματώσει
το σύνολο σχεδόν των νεώτερων εξελίξεων στα εγκύκλια προγράμματα (γράφημα 1).
Η εισαγωγή των νέων ιδεών αποτελεί ωστόσο ένα δύσκολο διδακτικό εγχείρημα.
Ένας εύκολος αλλά και αδόκιμος διδακτικά τρόπος είναι η μηχανιστική μεταφορά
της επιστημονικής γνώσης στη σχολική εκπαίδευση.

Ο τρόπος αυτός παραγνωρίζει τη διδακτική αρχή ότι είναι διαφορετική η
επιστημονική από την εκπαιδευτική γνώση και ότι ο ρόλος των Λυκείων είναι η
μάθηση των θεμελιωδών ιδεών που βοηθούν τους μαθητές να κατανοήσουν τον κόσμο,
τη ζωή και τον εαυτό τους.

Το πρόβλημα είναι ότι η μεταφορά της επιστημονικής-πανεπιστημιακής ύλης στην
εκπαίδευση, χαρακτηρίζει αρκετά από τα παραγόμενα προγράμματα-βιβλία. Συνέπειά
της είναι να παρουσιάζονται οι ιδέες και η πρακτική τους εφαρμογή ως άθροισμα
νόμων, θεωριών και τύπων ­ μια μηχανιστική εκμάθηση μη-μηχανιστικών ιδεών. Η
εισαγωγή του νέου τρόπου σκέψης στη σχολική εκπαίδευση, δεν αντιστρατεύεται το
αίτημα «επιστημονική μόρφωση για όλους».

Η ποιότητα και η ισότητα των ευκαιριών αποτελούν μια ενότητα που μπορεί να
αναπτυχθεί δημιουργικά στο σχολείο. Χρειάζονται όμως διαφορετικοί τρόποι
διδακτικής προσέγγισης, όπως:

* Βαθμιαία εισαγωγή των νέων ιδεών στη σχολική εκπαίδευση με μια σταδιακή,
«σπειροειδή» διδασκαλία.

* Αναμόρφωση του συνόλου του προγράμματος στις νέες κατευθύνσεις και όχι απλή
ανακατανομή της ύλης.

* Σύνδεση των διαφορετικών γνωστικών αντικειμένων σε κοινές διδακτικές αρχές
ώστε η επιστήμη, η κοινωνία, ο πολιτισμός να λειτουργούν ως ενιαίο σύνολο.

* Εφαρμογή νέων διδακτικών-παιδαγωγικών μεθόδων (γράφημα 2).

Πρεμιέρα στα σχολεία με ερωτηματικά

Η πρώτη σχολική χρονιά πλήρους εφαρμογής της μεταρρύθμισης, που θα καταλήξει
στη χορήγηση των πρώτων απολυτηρίων του Ενιαίου Λυκείου τον ερχόμενο Ιούνιο,
αρχίζει πάλι σήμερα. Σε ορισμένα σχολεία έχουν προγραμματιστεί κιόλας γενικές
συνελεύσεις με το ερώτημα της συνέχισης καταλήψεων και αποχών, αν και το
γενικό κλίμα εφέτος ­ μέχρι στιγμής τουλάχιστον ­ δεν δείχνει να ακολουθεί την
πορεία των περυσινών και προπέρσινων αναταραχών.

Πάντως, την ερχόμενη Παρασκευή, οι μαθητές που συμμετέχουν στα Συντονιστικά
Αγώνα διαφόρων περιοχών (σ.σ. στα περισσότερα μετέχουν πολλά μέλη της ΚΝΕ), θα
οργανώσουν και το πρώτο εκπαιδευτικό συλλαλητήριο της νέας χρονιάς, ενώ η ΟΛΜΕ
έχει ήδη από τον Δεκέμβριο εισηγηθεί δύο 48ωρες απεργίες για τις 27-28
Ιανουαρίου και τις 3-4 Φεβρουαρίου, για την πραγματοποίηση ή μη των οποίων θα
λαβουν αποφάσεις οι τοπικές ενώσεις (ΕΛΜΕ) των καθηγητών, στις 15 Ιανουαρίου.

Το υπουργείο Παιδείας, από την πλευρά του, εκτιμά ότι η φετινή σχολική χρονιά
θα εξελιχθεί χωρίς τα προβλήματα των προηγουμένων, γεγονός στο οποίο θα
βοηθήσουν και τα πορίσματα των δύο επιτροπών εμπειρογνωμόνων που αξιολογούν τα
αποτελέσματα της μεταρρύθμισης η μία (υπό τον καθηγητή του Πανεπιστημίου
Θεσσαλονίκης κ. Ι. Καζάζη) και τα οικονομικά των καθηγητών η δεύτερη (υπό τον
πρύτανη του Πανεπιστημίου Πειραιά κ. Ν. Μπλέσιο), οι οποίες αναμένεται μέχρι
το τέλος του μήνα να ανακοινώσουν τα συμπεράσματά τους. Σύμφωνα με αρχικές
πληροφορίες, οι βασικές προτάσεις βελτιώσεων που έχουν μεγάλη πιθανότητα
υλοποίησης, είναι η μείωση του χρόνου εξετάσεων με συγχωνεύσεις μαθημάτων σε
ομοειδείς ενότητες και με διαφορετικούς συντελεστές, η διατήρηση της δεύτερης
ευκαιρίας και για αυτήν ­ τουλάχιστον ­ τη χρονιά, η μισθολογική αναβάθμιση
των καθηγητών και, ενδεχομένως, η αναστολή και για εφέτος της διεξαγωγής του
τεστ δεξιοτήτων.

Σήμερα, εξάλλου, ο υφυπουργός κ. Ι. Ανθόπουλος θα συναντηθεί με εκπροσώπους
των περίπου 5.000 επιτυχόντων στον διαγωνισμό του ΑΣΕΠ, αλλά μη διορισθέντων
καθηγητών, οι οποίοι διεκδικούν διορισμό προτού διενεργηθεί νέος διαγωνισμός
για τις ειδικότητές τους.