Ανεργία και απόγνωση έφεραν οι αλλαγές στην Ιαπωνία

Η σειρά με τις παράγκες στις όχθες του ποταμού Σουμίντα, που έχτισαν οι
Ιάπωνες άστεγοι, είναι ένα από τα σημάδια της οδυνηρής μετάβασης της Ιαπωνίας
στη νέα οικονομική πραγματικότητα. Και ένα άλλο σημάδι είναι το γεγονός ότι ο
αριθμός των αστέγων στη χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου έχει σχεδόν διπλασιαστεί
τα τελευταία τέσσερα χρόνια. Η ανθρώπινη πλευρά αυτής της αλλαγής στην
ιαπωνική αγορά εργασίας είναι έκδηλη στην ταχύτατη άνοδο του ρυθμού
αυτοκτονιών, στις νέες στρατιές ανέργων που σπαταλούν τις ημέρες τους σε
παγκάκια προκειμένου να δείχνουν στις οικογένειές τους ότι εργάζονται και στην
απόγνωση των αποφοίτων των Πανεπιστημίων οι οποίοι καθημερινά συλλέγουν
επιστολές απόρριψης των αιτήσεών τους για δουλειά.

Η Ιαπωνία τού σήμερα είναι ίσως το καλύτερο παράδειγμα της οικονομικής
αναδιάρθρωσης που έζησαν άλλες οικονομίες στο παρελθόν, όπως για παράδειγμα η
αμερικανική με τη συρρίκνωση της παραγωγικής της βάσης. Η ιαπωνική
μεταπολεμική οικονομική έκρηξη βασίστηκε στο ιδεώδες της πίστης σε μια
επιχείρηση η οποία είχε ως αντάλλαγμα την ισόβια απασχόληση.

Τώρα, οι μεσήλικοι εργαζόμενοι πετιούνται έξω από τη δουλειά τους την ώρα που
η αλλαγή εργασίας είναι δύσκολη, η ανεργία είναι ακόμη στίγμα για τον
απολυμένο, η διάκριση των εργαζομένων με βάση την ηλικία είναι σχεδόν νόμιμη
και το δίκτυο κοινωνικής προστασίας είναι σχεδόν ανύπαρκτο.

Αντιδράσεις απόγνωσης

Στην Ιαπωνία ο αριθμός των αστέγων αυξάνεται συνεχώς. Στο στιγμιότυπο, ένας άστεγος στο Μετρό του Τόκιο

Η χώρα σοκαρίστηκε τον περασμένο Μάρτιο όταν ένας απεγνωσμένος εργαζόμενος της
βιομηχανίας ελαστικών Μπρίντζεστοουν αυτοκτόνησε κρατώντας όμηρο τον πρόεδρο
της εταιρείας. Αυτή ήταν η πιο διάσημη από περίπου 33.000 αυτοκτονίες.
Πρόκειται για τον μεγαλύτερο αριθμό από την εποχή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου
και τριπλάσιο από τον αριθμό των θυμάτων από τροχαία ατυχήματα.

Η αστυνομία, η οποία κρατά τα στοιχεία του φαινομένου, υποστηρίζει ότι το
μεγαλύτερο μέρος της αύξησης των αυτοκτονιών οφείλεται σε οικονομικές
ανησυχίες, όπως οι απολύσεις και οι πιέσεις για πρόωρη συνταξιοδότηση. Ο
Νομπουχίτο Κιμιβάντα, ο οποίος συμμετέχει σε μια ομάδα παροχής νομικής
βοήθειας σε απεγνωσμένους εργαζομένους, τονίζει: «Μιλάμε για αναδιάρθρωση,
αλλά πρέπει να έχουμε κάποιο στόχο. Ένας στόχος είναι η δημιουργία μεγαλύτερων
κερδών για τους μετόχους. Στο αμερικανικό οικονομικό σύστημα παρατηρούμε ένα
μεγάλο χάσμα μεταξύ των πλουσίων και των φτωχών, το οποίο διατηρείται εις
βάρος των εργαζομένων. Είναι αυτός ο στόχος μας; Ελπίζω όχι…».

Ο ρυθμός ανεργίας στην Ιαπωνία έχει ξεκάθαρα ανοδική τάση τα τελευταία δέκα
χρόνια. Αν και το 4,5% ανεργίας φαντάζει μικρό για τα αμερικανικά δεδομένα,
στην Ιαπωνία βρίσκεται μια ανάσα από το ιστορικό υψηλό του 4,9%. Η ανεργία
μεταξύ των νέων μέχρι 24 ετών είναι με βάση τα επίσημα στοιχεία στο 10,7%,
αλλά οι αναλυτές υποστηρίζουν είναι πολύ περισσότερο. Στους ανέργους
περιλαμβάνονται και πολλοί μεσήλικοι άνδρες, οι οποίοι βρίσκονται σε πλήρη
αδυναμία να βρουν δουλειά που να ανταποκρίνεται στις ικανότητές τους ή στον
προηγούμενο μισθό τους. Αυτοί είναι τα θύματα των περικοπών εργασίας που
έκαναν οι επιχειρήσεις, όπως οι 51.000 απολύσεις της Νισάν, της ΝΤΤ και της
Μιτσουμπίσι, που ανακοινώθηκαν πρόσφατα.

«Οι εργαζόμενοι δεν απολύονται ­ δεν μιλάμε για το αμερικανικό στυλ
απολύσεων», λέει ο Ακίρα Τακανάσι, πρόεδρος του ιαπωνικού Ινστιτούτου
Εργασίας. Αντί των απολύσεων περισσότερες από τις μισές μεγάλες ιαπωνικές
επιχειρήσεις εφαρμόζουν προγράμματα «πρόωρης συνταξιοδότησης», που ενθαρρύνουν
ή σε ορισμένες περιπτώσεις αναγκάζουν τους εργαζομένους να αποσυρθούν σε
ηλικία ακόμη και μικρότερη των 49 ετών.

Αυτοί που δεν ακολουθούν τις συστάσεις της εργοδοσίας μπορεί να γίνουν
αντικείμενα αμείλικτης συμπεριφοράς. Ακούγονται διάφορες ιστορίες για
εργαζόμενους που περιθωριοποιούνται, τους αφαιρείται κάθε αρμοδιότητα και στο
τέλος αναγκάζονται να παραιτηθούν. Αυτοί που αποσύρονται, συνήθως παίρνουν ένα
μπόνους παραίτησης και μπαίνουν σε προγράμματα του ταμείου ανεργίας. Μπορούν,
ωστόσο, να βρεθούν χωρίς χρήματα πριν καταφέρουν να εξασφαλίσουν νέα εργασία.
Ο Κάζουο Κόντο έχασε τη δουλειά του όταν η εταιρεία στην οποία δούλευε
χρεοκόπησε. Κάθε εβδομάδα πηγαίνει στα γραφεία ευρέσεως εργασίας, αλλά οι
μόνες θέσεις που βρίσκει είναι για καθαριστές και προσωπικό ασφαλείας. «Θα
ήθελα να βρω μια δουλειά που να προσεγγίζει τα προσόντα μου και την
επαγγελματική μου εμπειρία», λέει ο Κόντο, ο οποίος εργαζόταν ως πωλητής
ετοίμων ενδυμάτων.

Κρατικά προγράμματα κατάρτισης

Η ιαπωνική κυβέρνηση έχει ξεκινήσει να διοχετεύει χρήματα στην επαγγελματική
κατάρτιση, ξοδεύοντας περίπου 4,5 δισεκατομμύρια δολάρια σε προγράμματα που
υποστηρίζει πως θα δημιουργήσουν περίπου 700.000 νέες θέσεις εργασίας. Ο
55χρονος Ακίρα Ταγκούτσι ελπίζει ότι θα βρει μία από αυτές. Δεν γνώριζε τον
χειρισμό ηλεκτρονικών υπολογιστών όταν απολύθηκε τον περασμένο Απρίλιο. Τώρα
μαθαίνει τον χειρισμό προγραμμάτων ηλεκτρονικών υπολογιστών σε ένα τεχνικό
κολέγιο. «Όταν θα ολοκληρώσω την παρακολούθηση των μαθημάτων θα απευθυνθώ σε
όσες επιχειρήσεις μπορώ», λέει ο ίδιος.

Αν τα καταφέρει θα είναι μία από τις λίγες εξαιρέσεις. Οι επαγγελματικές
διακρίσεις με βάση την ηλικία είναι νόμιμες στην Ιαπωνία και πολλές από τις
αγγελίες για θέσεις εργασίας είναι ταξινομημένες με βάση ηλικιακά γκρουπ. Οι
επιχειρήσεις επηρεάζονται ακόμη και τώρα από την παλιότερη αρχή της ισόβιας
απασχόλησης και προτιμούν να προσλάβουν έναν νεαρό απόφοιτο του Πανεπιστημίου
από έναν άνεργο με επαγγελματική εμπειρία.

Αυτή όμως η παραδοσιακή οδός αρχίζει σιγά σιγά να οδηγεί σε αδιέξοδα. Το
Πανεπιστήμιο Νίχον έστελνε περίπου το 40% των αποφοίτων του στις μεγαλύτερες
επιχειρήσεις της Ιαπωνίας. Τώρα στέλνει μόλις το 5 έως 7%.

Ο 54χρονος πρώην οικοδόμος Σαντάο Κανέκο μετακόμισε με τη σύζυγό του σε μια
από τις παράγκες των αστέγων όταν οι δύο τελευταίοι εργοδότες του χρεοκόπησαν.
Ο Κανέκο και η σύζυγός του έχουν για φωτισμό ένα κερί, μαγειρεύουν σε μια
κουζίνα για κατασκηνώσεις και την ημέρα περιπλανώνται στην πόλη αναζητώντας
δουλειά. Πολύ σπάνια τα καταφέρνουν. «Έχω απογοητευθεί πάρα πολύ», λέει ο
ίδιος. Περισσότερο απογοητευμένος είναι ο Ισάο Τακέντα, ο οποίος κοιμάται σε
μια από τις παράγκες. Έχασε τη δουλειά του και το διαμέρισμά του όταν τα
δημόσια λουτρά στα οποία εργαζόταν τα τελευταία έξι χρόνια έκλεισαν. «Οι
γονείς μου πιστεύουν ότι εξακολουθώ να εργάζομαι», λέει. Και προσθέτει πως
είναι 56 ετών. «Είναι πολύ δύσκολο για κάποιον της ηλικίας μου να βρει δουλειά».

Τα προβλήματα της ιαπωνικής οικονομίας ξεκίνησαν πριν από περίπου μια
δεκαετία. Η κρίση υπερπαραγωγής, η δυσκαμψία της αγοράς εργασίας και η
υπερβολική έκθεση στον κίνδυνο του τραπεζικού συστήματος απείλησαν να τινάξουν
στον αέρα το μεταπολεμικό οικονομικό θαύμα της Ιαπωνίας. Οι επιχειρήσεις
άρχισαν να χρεοκοπούν η μία μετά την άλλη, συμπαρασύροντας μαζί τους και
αρκετές ιαπωνικές Τράπεζες. Το Χρηματιστήριο κατέρρευσε και η ανασφάλεια των
επιχειρήσεων και των εργαζομένων τινάχθηκε στα ύψη. Το δύσκολο έργο της
ανάστασης της οικονομίας ανέλαβαν τα οικονομικά πακέτα δημοσιονομικής τόνωσης
των ιαπωνικών κυβερνήσεων. Παράλληλα, ζητήθηκε από τις επιχειρήσεις να
ξεκινήσουν προγράμματα αναδιάρθρωσής τους, μερικά των οποίων ήταν η περικοπή
του κόστους παραγωγής μέσα από τη μείωση των θέσεων εργασίας. Στο κέντρο του
κυκλώνα βρέθηκαν οι Ιάπωνες εργαζόμενοι που ξαφνικά βρέθηκαν χωρίς δουλειά.
Από την άλλη, η κατανάλωση παρουσιάζει σχετική στασιμότητα λόγω της
ανασφάλειας των εργαζομένων για το μέλλον. Παρ’ όλα αυτά οι ιθύνοντες της
ιαπωνικής οικονομίας υποστηρίζουν πως τα δύσκολα έχουν περάσει και οι ρυθμοί
οικονομικής ανάπτυξης επιταχύνονται. Μόνο που θα χρειαστούν αρκετά χρόνια για
να τους πιστέψουν όσοι έχασαν τις δουλειές και τη στέγη τους τα τελευταία χρόνια.