ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Και όμως λειτουργούν…

Από μια περίεργη συγκριτική ειρωνεία ­ ας μην την ονομάσουμε ακόμα οιωνό ­
η είσοδος στο έτος με τα πολλά μηδενικά πρόσφερε στην Ελλάδα την ευκαιρία να
σκεφθεί πως η κατάστασή της δεν είναι τόσο δραματική όσο θέλουν να την
παρουσιάζουν οι επαγγελματίες πεσιμιστές.

Ενώ στο Λονδίνο ο «τροχός της χιλιετίας» αρνιόταν να αρχίσει στην
προγραμματισμένη ώρα το ταξίδι του και στο Παρίσι η αντίστροφη μέτρηση των
δευτερολέπτων σταμάτησε πολύ κοντά, αλλά και βασανιστικά μακριά, από την ίδια
ώρα μηδέν, εμείς εδώ ανακαλύπταμε ότι η Ακρόπολη είναι πράγματι ιερός βράχος
και ότι δεν είχαμε καταστεί ούτε φτωχότεροι ούτε λιγότερο τεχνικά προηγμένοι.
Η εικόνα αυτή δεν αποκαλύπτει βέβαια σπουδαία πράγματα ­ εκτός ίσως από τη
μόνιμη συνήθεια να περιμένουμε σχεδόν πάντα το χειρότερο από τους εαυτούς μας.
Για τον συγγραφέα όμως αυτών των γραμμών δίνει συνειρμικά την ευκαιρία να
επανέλθει στο θέμα που αποτελεί, στο συγκεκριμένο τουλάχιστον βήμα, εμμονή
του: τη λειτουργία της δημοκρατίας στη χώρα μας.

Και πάλι η συγκριτική ματιά παρέχει την απαραίτητη απόσταση και αναδεικνύει τα
ουσιώδη ζητήματα. Την ώρα της αναμονής για την έλευση της τεχνητής πλην όμως
καθαρτήριας μετάβασης, ο πρόεδρος της Ρωσίας ανακοίνωνε ότι παραιτείται από το
αξίωμά του. Μια παραίτηση που, συνδυαζόμενη με έναν πόλεμο που κατέληξε σε
γενοκτονία για να κερδίσουν τις εκλογές οι ευνοούμενοι του καθεστώτος, έχει
την έννοια της «προσφοράς» και της προεδρίας στον άνθρωπο που μέσα από τη
διαρκή καταπάτηση των θεσμών αναδείχθηκε σε εκφραστή των συμφερόντων της
πλουτοκρατίας. Η τεράστια ποιοτική απόσταση που χωρίζει τέτοιου είδους
εξελίξεις από τη δική μας «προεδρολογία» (μόνο κοινό σημείο: η έκβαση και των
δύο θα κριθεί τον Μάρτιο) αναδεικνύει μια κρίσιμη διάκριση των δημοκρατικών πολιτευμάτων.

Πρόκειται για τη διάκριση ανάμεσα στο «έλλειμμα λειτουργίας» και το «έλλειμμα
δημοκρατικής ουσίας». Δεν υπάρχουν χώρες που να μην παρουσιάζουν κάποια μορφή
του πρώτου είδους, που απορρέει από την ίδια την ουσία της δημοκρατίας ως
κατεξοχήν ατελούς δημιουργήματος του κοινωνικού ανθρώπου, καθώς παίρνει
υπόσταση αλλά και κερδίζει την ανθρωπιά της ακριβώς μέσα από τις ατέλειές της.
Η Ελλάδα δεν αποτελεί φυσικά εξαίρεση, αλλά ούτε και «μεγαλύτερες» και
«ωριμότερες» δημοκρατίες, όπως η αμερικανική, όπου την εκπροσώπηση της λαϊκής
βούλησης υπονομεύει η ισχύς του χρήματος για την ανέλιξη στα πολιτικά αξιώματα
και η καταλυτική εξωθεσμική λειτουργία όχι πάντα εμφανών ομάδων συμφερόντων.
Το παράδειγμα της Ρωσίας σε όλη τη μετασοβιετική περίοδό της (γιατί πριν δεν
μπορούσαμε καν να μιλήσουμε για δημοκρατία) μάς δίνει όμως το μέτρο της
διαφοράς: στις χώρες με «έλλειμμα ουσίας» η δημοκρατία είναι, για τους πολίτες
αλλά και για τον εξωτερικό παρατηρητή, μόνο λέξη. Η εξουσία μπορεί να
κατακτήθηκε μέσα από τη λαϊκή ψήφο, αλλά ασκείται ερήμην και εις βάρος του
λαού και κάθε έννοιας γενικού συμφέροντος.

Η αίσθηση πως στην Ελλάδα οι θεσμοί λειτουργούν, πως ο πολίτης υπάρχει
(ασχέτως αν δεν ακούγεται όσο θα έπρεπε), πως η ελευθερία είναι πραγματικότητα
(χωρίς να είναι ποτέ αρκετή), πως το συλλογικό μέλλον είναι μάλλον απίθανο να
σημαδευθεί από οπισθοδρόμηση, δεν δικαιολογεί βέβαια κανενός είδους
εφησυχασμό. Η μεγαλύτερη κατάκτηση της δημοκρατίας κατά τον προηγούμενο αιώνα
­ τα ανθρώπινα δικαιώματα ­ σφραγίσθηκε από δύο παρόμοιες αρνήσεις: στη Νότια
Αφρική, ένας νεαρός Ινδός δικηγόρος, που τότε δεν λεγόταν ακόμα Μαχάτμα,
αρνήθηκε να αφήσει τη θέση του στο τρένο και να καθήσει με τους «σκούρους»,
ενώ στην Αλαμπάμα η Ρόζα Παρκς, πριν το όνομά της γίνει συνώνυμο της πιο
ιστορικής απόφασης του Ανωτάτου Δικαστηρίου, αρνήθηκε να σηκωθεί από το
λεωφορείο, μόνο και μόνο για να καθήσει κάποιος λευκός. Σε μια εποχή που η
δημοκρατία κινδυνεύει κυρίως από το απερίσκεπτο «ναι» σε κάθε λογής ευκολία,
ας ευχηθούμε να δούμε πάλι κάποιους (όχι αναγκαστικά μέσα στα ελληνικά τρένα ή
λεωφορεία) να αντιστέκονται με την πιο βαθιά έννοια της λέξης: να πονούν το
σύνολο πριν από τα άτομα.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.