ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Κριτική της προόδου

Μία από τις μεγαλύτερες αυταπάτες του αιώνα (ή μήπως της χιλιετίας) που
εκπνέει, ήταν σίγουρα η ιδέα ότι η πρόοδος είναι αναπόφευκτη και ότι το
καλύτερο κοινωνικό σύστημα ήταν εκείνο που την εξυπηρετούσε.

Η αντιπαλότητα της Σοβιετικής Ένωσης και της Αμερικής βασίστηκε σε μεγάλο
βαθμό σε αυτήν την υπόθεση και ο ανταγωνισμός των δύο υπερδυνάμεων στο
συμβολικό επίπεδο γινόταν στο όνομα της προόδου. Η επιστημονική και
τεχνολογική επανάσταση ήταν και για τους δύο κόσμους το άρμα που θα παρέσυρε
τις υπόλοιπες μορφές του κοινωνικού γίγνεσθαι, ήταν το μέσον για την επίτευξη
της ευημερίας και της απελευθέρωσης από τα δεσμά του παρελθόντος. Εκείνο που
μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα σήμερα είναι ότι, το μεν σοσιαλιστικό
στρατόπεδο κατέρρευσε χωρίς να αφήσει πίσω του κάποια αξιόλογη κληρονομιά στην
ανθρωπότητα, το δε «δυτικό θαύμα» δημιούργησε τουλάχιστον τόσα προβλήματα όσα
προσπάθησε να επιλύσει.

Όμως στο μυαλό πολλών ανθρώπων, ο δρόμος προς την ελευθερία και την
υποστασιοποίηση των οραμάτων τους, σηματοδοτείται ακόμα από τον πρώτο
«Σπούτνικ» που μπήκε σε τροχιά το 1957 γύρω από τη Γη, ή από την απόβαση του
Άρμστρονγκ στη Σελήνη στις 20 Ιουλίου του 1969. Οι ενθουσιώδεις φωνές που
συνόδευσαν τα τεχνολογικά αυτά επιτεύγματα, αναφέρονταν όχι μόνο στην
ανωτερότητα των αντίστοιχων καθεστώτων, αλλά και στην πρόοδο τής εν γένει
ανθρωπότητας, που κατόρθωσε όχι μόνο να παραβιάσει τα όρια του στενού μας
πλανήτη, αλλά και να δώσει ένα καινούργιο περιεχόμενο στην επιστήμη. Ο
άνθρωπος, έχοντας αποδεσμευθεί από τις συντηρητικές δυνάμεις των προηγούμενων
αιώνων, φάνηκε να κάνει το πιο αποφασιστικό βήμα στην ιστορία του. Πολλοί
σκέφτηκαν ότι ο Γαλιλαίος πήρε την εκδίκησή του.

Αν όμως ο Γαλιλαίος, παρατηρώντας με το αυτοσχέδιο τηλεσκόπιο τον ουρανό στις
7 Ιανουαρίου του 1610, είχε να αντιμετωπίσει τους Δόγηδες της Βενετίας, την
Ιερά Εξέταση και μια παντοδύναμη Εκκλησία ­ η απόβαση του Άρμστρονγκ στη
Σελήνη έχει την παγκόσμια συγκατάθεση και το εγχείρημά του γίνεται κάτω από
τους προβολείς μιας ανεπανάληπτης δημοσιότητας. Όχι μόνο δεν έχει να
αντιμετωπίσει, όπως ο Γαλιλαίος, τον αυταρχισμό του κράτους, αλλά έχει την
πλήρη και αμέριστη συμπαράσταση όλων των μηχανισμών της αναπαραγωγής του.

Η πράξη της κατάκτησης του Διαστήματος δεν έχει να κάνει καθόλου με ανατροπές.
Αντίθετα επιβεβαιώνει την υπεροχή του επιστημονικο-στρατιωτικού συμπλέγματος
έναντι όλων των άλλων δυνάμεων που συγκροτούν τα υποκείμενα της ιστορίας του
αιώνα. Δίνει όμως και το στίγμα μιας ανάπτυξης που πολλοί πίστεψαν ότι θα
βάλει τέλος στα δεινά της ανθρωπότητας, και άλλοι, λιγότεροι, την αμφισβήτησαν
στα θεμέλιά της. Όπως ο φιλόσοφος Ντομινίκ Λεκούρ (συνεργάτης του Μιτεράν) που
στο βιβλίο του «Το μέλλον της προόδου» καταλήγει σε τελείως αντίθετα συμπεράσματα:

«Το πανόραμα της εποχής μας, είναι η καλύτερη διάψευση: οι φονικοί πόλεμοι
ξαναγύρισαν στην καρδιά της Ευρώπης. Αντί της αφθονίας ήρθε η γενικευμένη
ανεργία. Η επιστήμη και η τεχνολογία σπέρνουν τον θάνατο και γεννούν τέρατα. Η
βιομηχανία επιφυλάσσει καταστροφές και μη αντιστρεπτές μορφές ρύπανσης. Η
αλληλεγγύη υποχωρεί και προάγεται η διαφθορά. Ένας άνεμος απαισιοδοξίας φυσάει
στον πλανήτη. Η σκέψη χάνει το φως της και η ηθική εδράζεται στον φόβο. Ο
Φρανκενστάιν γίνεται ο σκοτεινός ήρωας του τέλους του αιώνα. Η φιλοσοφία της
προόδου έκλεισε τον κύκλο της. Πολλοί πιστεύουν ότι είναι ήδη μια νεκρή ιδέα».

Κι όμως, η νεκρή αυτή ιδέα συνεχίζει να συγκινεί και να εμπνέει. Ιδιαίτερα τον
κόσμο της Αριστεράς, που, παρά τις διαψεύσεις και τις ανατροπές, παραμένει
προσκολλημένος σε μια γραμμική αντίληψη της ιστορίας και της εξέλιξης. Αυτή η
συνεχής φυγή προς τα εμπρός, η διαρκής αναζήτηση του καινούργιου που θα
αντικαταστήσει το φθαρμένο και το παλιό, αποτελεί ακόμη για την Αριστερά την
κινητήρια δύναμη της ιστορίας. Μήπως όμως, ακριβώς στο τέλος μιας εποχής,
είναι καιρός να ξανασκεφτούμε πάνω στους όρους και κυρίως πάνω στην έννοια της
συντήρησης (ή της διατήρησης) που ακρίτως αποδίδεται στη Δεξιά, όντας
ταυτόχρονα το πρόσταγμα της σύγχρονης ριζοσπαστικής οικολογίας;