ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Περί αειφορίας

Καθώς διανύουμε τις τελευταίες εβδομάδες του αιώνα, ορισμένοι απολογισμοί
είναι αναπόφευκτοι, πολλές φορές και χρήσιμοι. Όπως η αναφορά στις έννοιες της
αειφορίας και της αειφορικότητας που σημάδεψαν όσο τίποτε άλλο την εξέλιξη της
οικολογικής σκέψης, αλλά και τις πρακτικές που τη συνόδευσαν.

Ο όρος αειφορία, που εισήχθη στο παγκόσμιο λεξιλόγιο στα τέλη της δεκαετίας
του ’80, έχει κάνει ήδη μια σημαντική και ενδιαφέρουσα διαδρομή. Ως επιθετικός
προσδιορισμός, κατ’ άλλους θα πρέπει να χαρακτηρίζει την ανάπτυξη, κατ’ άλλους
τις διάφορες εκδοχές της οικονομίας, κατ’ άλλους κάθε μορφή δραστηριότητας η
οποία επηρεάζει το περιβάλλον. Κατ’ επέκτασιν, η αειφορία αποτελεί
εννοιολογικό συστατικό διαφόρων μορφών πολιτικής σε τομεακό επίπεδο. Έτσι
σήμερα, για παράδειγμα, αναφερόμαστε στον αειφόρο σχεδιασμό των πόλεων, στην
αειφόρο κινητικότητα (στις μεταφορές), στην αειφορική κατανάλωση των φυσικών πόρων.

Σε όλες πάντως τις εκδοχές της, η αειφορία παραπέμπει στη διαδικασία εκείνη
που επιτρέπει τη συνέχιση μιας δραστηριότητας με τρόπο που να
ελαχιστοποιούνται οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις (εάν είναι δυνατόν να είναι
μηδενικές), να μη γίνεται σπατάλη των μη ανανεώσιμων φυσικών πόρων και να μην
υποθηκεύονται τα συμφέροντα των επόμενων γενεών. Η τελευταία πρόταση
αναδεικνύει μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα παράμετρο στη συμπεριφορά των
οργανωμένων κοινωνιών: τον χρόνο. Μέχρι τώρα οι κοινωνίες θεωρούσαν ότι οι
πόροι είναι ανεξάντλητοι και η χωρητικότητα του συστήματος απεριόριστη. Όταν
έγινε συνείδηση ότι τα πράγματα είναι διαφορετικά, ότι δηλαδή υπάρχουν φυσικά
όρια στην ανάπτυξη (limits to growth), τότε η επίλυση του προβλήματος
παραπέμφθηκε στο μέλλον. Όμως και αυτή η άποψη κατηγορήθηκε για έλλειψη ηθικής
απέναντι στις επόμενες γενιές, όπως εξάλλου παλιότερα η ισοκατανομή ­ σε
παγκόσμιο επίπεδο ­ του κόστους της ρύπανσης κατηγορήθηκε από τις χώρες του
Τρίτου Κόσμου ως κοινωνικά άδικη.

Με την εισδοχή του παράγοντα του χρόνου στον έλεγχο της αειφορικότητας,
γίνεται φανερό πως τα αποτελέσματα δεν μπορεί παρά να κριθούν αναδρομικά και
πως μια αποτυχημένη σήμερα επιλογή μπορεί να είναι αύριο μη αναστρέψιμη. Την
αδυναμία αυτή της μεθόδου έρχεται να αναιρέσει η δυνατότητα της πρόβλεψης, η
οποία στην ουσία βασίζεται στη μελέτη του παρελθόντος και στην παραδοχή ότι
ανάλογες αιτίες οδηγούν σε ανάλογα αποτελέσματα. Κάτι ανάλογο άλλωστε
συμβαίνει και στην οικονομία. Είναι ο λόγος που πολλοί συγγραφείς παρομοιάζουν
το σύνολο της πραγματικότητας στην οποία ο άνθρωπος παρεμβαίνει, με ένα
κεφάλαιο το οποίο πρέπει να διαχειριστούμε με τρόπους που να διασφαλίζονται οι
όροι της αναπαραγωγής του. Βέβαια, ο καπιταλιστικής προέλευσης αυτός ορισμός
μπορεί να είναι χρήσιμος στον βαθμό που τα συστατικά στοιχεία της
πραγματικότητας στην οποία αναφερόμαστε, είναι δυνατόν να ποσοτικοποιηθούν ή
να παρασταθούν από ποσοτικά εκφρασμένους δείκτες.

Μια άλλη θεώρηση της αειφορικότητας εισάγει τις παραμέτρους της κλίμακας και
του γεωγραφικού χώρου. Μπορεί κανείς να μιλήσει για αειφορικότητα σε
παγκόσμιο, περιφερειακό ή τοπικό επίπεδο. Στην τοπική όμως κλίμακα η αειφορία
μπορεί να εννοηθεί μόνο σε σύνολα ή συστήματα που έχουν σαφή οικογεωγραφικά
όρια, όπως είναι για παράδειγμα μια λεκάνη απορροής, μια λίμνη, ένα νησί, μία
πόλη. Εκεί, με έναν γενικό τρόπο μπορεί να πει κανείς πως αειφορία είναι η
διατήρηση της βασικής λειτουργίας που επιτελεί το σύστημα όταν αυτή γίνεται
όχι εις βάρος άλλων γειτονικών συστημάτων και όταν μπορεί να συνεχιστεί στο
μέλλον, ανεξάρτητα από τις μεταβολές που μπορεί να υπάρξουν σε γειτονικά
συστήματα, με τα οποία μπορεί μεν να επικοινωνεί, αλλά απ’ τα οποία δεν πρέπει
ολοκληρωτικά να εξαρτάται.

Από το τελευταίο βέβαια σημείο γίνεται φανερό ότι στα συστήματα αυτά η απόλυτη
αειφορικότητα δεν μπορεί να είναι το αιτούμενο, αφού η απόλυτη αυτοδυναμία
έχει προ πολλού χαθεί μέσα από το τέλος των κοινωνιών της αυτάρκειας. Εκείνο
όμως που έχει ενδιαφέρον στην περίπτωση αυτή είναι να αναζητήσει κανείς
πρότυπα προς τα οποία μπορούν να τείνουν τα υπόλοιπα ομοειδή συστήματα ή
μορφές συνεργασίας μεταξύ των συστημάτων όπου η αειφορία εξασφαλίζεται μέσω
της συμπληρωματικότητας. Από το σημείο όμως αυτό, μέχρι την εφαρμογή στην
πράξη, χρειάζεται ακόμη πολύ μελάνι και κυρίως πολλή θέληση.