ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Οι άνθρωποι που σημάδεψαν την κοινωνική και πνευματική ζωή του αιώνα που
φεύγει, όπως τους σκιαγραφούν ειδικοί συνεργάτες των «ΝΕΩΝ»

Στα είκοσι ένα του χρόνια, ο γεννημένος το 1887 Σπετσιώτης απόγονος του
πολιτικού του Αγώνα Ιωάννη Ορλάνδου και των Κουντουριωτών είναι ήδη
διπλωματούχος του Μετσόβιου Πολυτεχνείου, αριστούχος διδάκτωρ της Φιλοσοφικής
Σχολής Αθηνών με καθηγητή τον Χρήστο Τσούντα και έχει κιόλας εργαστεί στις
αναστηλώσεις των Μνημείων της Ακρόπολης υπό τον Νικόλαο Μπαλάνο. Τις σπουδές
στο εξωτερικό που τον περίμεναν ­ υποτροφία για το εξωτερικό θα του δοθεί
μόλις το 1920 από τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου, για να μελετήσει τα
καλλιτεχνικά μνημεία και τα μουσεία της Ιταλίας, της Γαλλίας και της Ισπανίας
­ προτίμησε να τις αναπληρώσει με μαθητεία στους χώρους των ανασκαφών, δίπλα
σε σοφούς αρχαιολόγους των ξένων αρχαιολογικών σχολών. Μαθητής και συνεργάτης
του W. Dorpfeld, του Α. Von Premerstein, με τον οποίον εργάστηκε στις
ανασκαφές του Αυστριακού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου στην Ήλιδα, του Alfed
Bruckner στις ανασκαφές του Κεραμεικού.

Αυτή η πρώτη του επιλογή είναι με έναν τρόπο χαρακτηριστική του επιστημονικού
δρόμου που θα ακολουθούσε· κοντά στα μνημεία, παρατηρώντας, μετρώντας,
αποτυπώνοντας, σχεδιάζοντας με απαράμιλλη ευχέρεια και ακρίβεια.

Η υπόθεση που διατυπώνει το 1917 για τον ναό του Ποσειδώνος στο Σούνιο, θέμα
της διδακτορικής του διατριβής, «καθ’ εκατέραν των πτερύγων του ναού θα
υπήρχον 24 εν όλω δοκάρια ολικού μήκους 207», κρύβει ώρες επίπονων μετρήσεων
και σχεδιασμών, μελέτης, ανάλυσης και σύγκρισης, τρόπους ερευνητικής
προσέγγισης τους οποίους χρησιμοποίησε στη μακρόχρονη επιστημονική του πορεία.

Από το 1910 ώς το 1974 ασχολείται με τα αρχαία μνημεία και από το 1919 ώς το
τέλος της ζωής του με τα παλαιοχριστιανικά, βυζαντινά και μεταβυζαντινά, που
φαίνεται ότι αποτελούσαν ένα χώρο προσωπικής προτίμησης. Τους τρόπους δόμησης,
ένταξης στο τοπίο, λειτουργικότητας και αισθητικής αρχαίων, βυζαντινών και
νεώτερων κτισμάτων λίγοι σίγουρα τούς προσέγγισαν με την ίδια συνέπεια και
αφοσίωση. Αποτυπώσεις του Παρθενώνα, της Καταπολιανής της Πάρου, των παλατιών
του Μυστρά, αλλά και των σπιτιών της Ανδρίτσαινας, των καπνοδόχων του Ναυπλίου
και της Μονεμβασιάς. Αναστήλωση του ναού της Απτέρου Νίκης, του ρωμαϊκού
υδραγωγείου της Χαλκίδας, του Πρωτάτου των Καρυών, της οικίας Σβαρτς στα
Αμπελάκια, του γεφυριού της Άρτας.

Επί είκοσι περίπου χρόνια, από το 1920, διετέλεσε διευθυντής Αναστηλώσεων των
Αρχαίων και Ιστορικών Μνημείων της Ελλάδας, εκτός της Ακροπόλεως. Δεκαπέντε
περίπου χρόνια, από το 1942, διευθυντής Αναστηλώσεων των Αρχαίων και Ιστορικών
Μνημείων της Ελλάδας και της Ακροπόλεως. Ακαδημαϊκός από το 1926, έτος
ιδρύσεως της Ακαδημίας, ισόβιος εταίρος της Ελληνικής Αρχαιολογικής Εταιρείας
από το 1936 και από το 1951 ώς τον θάνατό του γενικός της γραμματέας.

Από το 1912 έως το 1945, επικεφαλής της Υπηρεσίας Αναστηλώσεως Αρχαίων και
Μεσαιωνικών Μνημείων, κάλυψε όλες τις ανάγκες του ελληνικού χώρου. Μετά τους
Βαλκανικούς Πολέμους, στους οποίους πήρε μέρος, συνέχισε τις έρευνες στη
Βόρειο Ελλάδα και μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ασχολήθηκε και με τη μελέτη των
μνημείων της Δωδεκανήσου. Συνεχίζοντας το έργο των ξένων αρχαιολόγων, που
κοντά τους είχε μαθητεύσει, προσέγγιζε τα μνημεία με κυρίαρχη τη ματιά και την
εμπειρία του αρχιτέκτονα. Έργο ζωής αποτελεί «Η Αρχιτεκτονική του Παρθενώνος»
σε τρεις τόμους (1977-78).

Ο Άγιος Διονύσης Αεροπαγίτης στην Σκουφά – Ο Άγιος Βασίλειος στην Μετσόβου

Ο συνολικός αριθμός τόπων όπου έγιναν εργασίες αναστηλώσεων υπό τη διεύθυνσή
του πλησιάζει τους εκατό και ο αριθμός των τόπων όπου διενήργησε ανασκαφές και
έρευνες ξεπερνά τους πενήντα.

Αναστηλώνει ­ μεταξύ πολλών άλλων μνημείων ­ τα Προπύλαια, τον Παρθενώνα, τους
ναούς της Απτέρου Νίκης, του Ποσειδώνα στο Σούνιο, το Ωδείο Ηρώδου Αττικού, το
Θέατρο της Επιδαύρου, τους θολωτούς τάφους των Μυκηνών, της Πύλου, του
Ορχομενού. Ασχολείται για πολλά χρόνια με ανασκαφές στη Σικυώνα (1932-52),
όπου ίδρυσε και μουσείο, στον λόφο της Αλίφειρας στην Αρκαδία, από τις οποίες
προήλθε και το έργο «Η Αρκαδική Αλίφειρα και τα μνημεία της» (1967-68). Στη
Μεσσήνη (1957-74) έκλεισε το πενηντάχρονο ανασκαφικό του έργο φέρνοντας στο
φως το μνημειακό κέντρο της πολιτείας του 4ου π.Χ. αιώνα. Τη σφραγίδα των
εργασιών του φέρουν εκκλησίες του Μυστρά, μοναστήρια του Αγίου Όρους, η
Μητρόπολη Σερρών, η Κυρία των Αγγέλων και η Φανερωμένη στη Ζάκυνθο, η
Κουμπελίδικη στην Καστοριά, η Μονή του Οσίου Λουκά στη Βοιωτία, η
Παρηγορήτισσα στην Άρτα.

Η βιβλιθήκη του Αναστάσιου Ορλάνδου με τα ξυλόγλυπτα έπιπλα, σχεδιασμένα από τον ίδιο

Όργωνε τον ελληνικό χώρο, σχεδίαζε, μελετούσε και δημοσίευε σχεδόν αμέσως. Το
υλικό, όπως ο ίδιος σημειώνει, δεν είναι πάντοτε τελείως επεξεργασμένο:
«Προτίθεμαι να προσφέρω λίθους, με τους οποίους θα οικοδομήσουν οι νεώτεροι
ερευνηταί». Οι δημοσιεύσεις του στον τομέα της κλασικής αρχαιολογίας
πλησιάζουν τις εκατό και ξεπερνούν τις διακόσιες στον τομέα της βυζαντινής.

Οι μετακινήσεις με τις συνθήκες της εποχής προϋπέθεταν αντοχή στην ταλαιπωρία,
στις ασθένειες, όπως ο ελώδης πυρετός που μάστιζε την ύπαιθρο και συχνά τον
ίδιο, αλλά και έκθεση σε κινδύνους. Το 1921 σε μια μετάβασή του στη Στράτο της
Αιτωλοακαρνανίας απαντήθηκε με τον Γιαγκούλα. Ο αρχιληστής, εντυπωσιασμένος
από τον σκοπό του Ορλάνδου να μελετήσει τον ναό του Διός, έφθασε να στείλει
ανθρώπους του να τον προστατέψουν στη διάρκεια της αποστολής.

Εκτός από την αδιαμφισβήτητη τεχνική εμπειρία, ο Ορλάνδος διέθετε και μια γερή
φιλολογική κατάρτιση, που του επέτρεπε να προσεγγίζει αρχαίες και βυζαντινές
επιγραφές, μοναδικές ιστορικές μαρτυρίες για τα μνημεία και την εποχή τους. Η
φιλολογική του επάρκεια φαίνεται σε δύο εξαιρετικής χρησιμότητας έργα του: «Τα
υλικά δομής των αρχαίων Ελλήνων» (τ. Α’ 1951, τ. Β’ 1958), όπου η ζωντανή
σχέση με το υλικό, του αρχιτέκτονα και μάστορα και η γνώση της γλώσσας και της
επιγραφικής του φιλολόγου προσέφεραν ένα σπάνιο έργο. Δεν είναι τυχαίο ότι η
Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή της Αθήνας αποφάσισε την άμεση μετάφραση και των
δύο τόμων. Όχι λιγότερο πολύτιμο για την επιστήμη είναι «Το Λεξικό των Αρχαίων
Αρχιτεκτονικών Όρων», που εκδόθηκε μετά τον θάνατό του (1986) με συμπληρώσεις
του Ιωάννη Τραυλού.

Χάνι Μιχάλη στην Άρτα – Σπίτι στην Ανδρίτσαινα

Στις αποσκευές του και η λογοτεχνία, αρχαία και νέα. Στο Θέατρο της Επιδαύρου
απαγγέλλει εκτενή αποσπάσματα από τον «Οιδίποδα τύραννο» του Σοφοκλή· μιλώντας
για τον σεισμό που συγκλόνισε τα Δωδεκάνησα το 1956, έγινε όμως αφορμή να
αποκαλυφθούν θαυμάσιες τοιχογραφίες στη Μονή του Θεολόγου στην Πάτμο, θυμάται
τον στίχο του Σολωμού «το χάσμα που άνοιξε ο σεισμός κι ευθύς εγιόμισε άνθη».

Στη διάρκεια του διδακτικού του έργου στο Πολυτεχνείο και στο Πανεπιστήμιο της
Αθήνας, ο αυστηρός και απαιτητικός δάσκαλος προσέφερε απλόχερα στους φοιτητές
τη στέρεη γνώση αλλά και τον ελεύθερο χρόνο του στα εκτός ωρών διδασκαλίας
σεμινάρια στην Ακρόπολη, αίτημα των μαθητών του. Από το 1919 έως το 1940
τακτικός καθηγητής Αρχιτεκτονικής Μορφολογίας και Ρυθμολογίας και από το 1943
έως το 1958 τακτικός καθηγητής Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής στο Μετσόβιο
Πολυτεχνείο. Από το 1939 έως το 1958 στην έδρα της Βυζαντινής Αρχαιολογίας του
Πανεπιστημίου Αθηνών. Στα μαθήματά του οι φοιτητές προσέγγιζαν τα βυζαντινά
μνημεία με τον εποπτικό τρόπο του δασκάλου· πάντα μέσα στα συγκεκριμένα
ιστορικά πλαίσια μελετούσαν την αρχιτεκτονική, τη ζωγραφική, τη γλυπτική, την
επιγραφική. Τα παιδιά, ώρες μετά, θαύμαζαν τα σχέδιά του, επίτηδες αφημένα
στον πίνακα· ήταν τις ώρες που άκουγαν τα μαθήματα του Άμαντου, του Κουγέα,
του Βέη, του Οικονόμου, του Θεοδωρακόπουλου, του Κακριδή, του Ζακυθηνού.

Ο αναγνωρισμένος στον διεθνή χώρο επιστήμονας Ορλάνδος έγινε δεκτός πανηγυρικά
από το σύνολο των ξένων βυζαντινολόγων, όταν κατόρθωσε να φθάσει στην
τελευταία συνεδρία του Ζ’ Διεθνούς Βυζαντινολογικού Συνεδρίου στις Βρυξέλλες,
στις δύσκολες για τη χώρα μας μέρες του 1948. Αργότερα, το τακτικό μέλος του
Γερμανικού, Αυστριακού, Αμερικανικού και Βρετανικού Ινστιτούτου τιμήθηκε με το
Βραβείο Herder το 1968 για την επιστημονική του δράση, και το 1976 με το
Μετάλλιο της Academie des Incriptions et Belles Lettres.

Αναπαράσταση τμήματος της φατνωτής οροφής του πτερού των μακρών πλευρών του Παρθενώνος

Η γερή κατάρτιση του κλασικού αρχαιολόγου και του αρχιτέκτονα ήρθε να αποδώσει
καρπούς σε έναν τομέα που τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα αναζητεί την
καταξίωση. Πρόκειται για τον τομέα της έρευνας της βυζαντινής και
μεταβυζαντινής αρχαιολογίας και τέχνης, που βρήκε τους θεμελιωτές του στα
πρόσωπα του Γεωργίου Σωτηρίου, του Ανδρέα Ξυγγόπουλου και του Αναστασίου Ορλάνδου.

Η επαφή του με το ελληνικό τοπίο ­ από την Κέρκυρα, τα Ιωάννινα, τις Πρέσπες,
τη Θάσο μέχρι τη θρακική Βήρα, από τη Λέσβο, τη Χίο, τη Σάμο, μέχρι τη Μεσσήνη
και τα Κύθηρα ­ και με τα κτίσματα ­ αρχαία, βυζαντινά και νεώτερα ­ τον είχαν
πείσει για την ουσιαστική ενότητα των μνημείων του ελληνικού χώρου. Η παραδοχή
αυτή έγινε αργότερα και κρατική αντίληψη και πέρασε στην αρχαιολογική
νομοθεσία. Η εμπειρία των ανασκαφικών του ερευνών στα νησιά του Αιγαίου, στην
Πελοπόννησο, τη Στερεά, την Αττική, θα διοχετευθεί στο βιβλίο «Η ξυλόστεγος
παλαιοχριστιανική βασιλική της Μεσογειακής λεκάνης» (α’ τόμ. 1952, β’ τομ.
1954, β’ εκδ. 1974), όπου έδειξε για πρώτη φορά με σαφήνεια τη στενή σχέση
Ανατολής και Δύσης και την ενότητα της αρχιτεκτονικής δημιουργίας της εποχής,
στην οποία ο ελληνικός χώρος παίζει πρωταρχικό ρόλο.

Στη «Μοναστηριακή Αρχιτεκτονική», το 1927 η πρώτη έκδοση και το 1958 η
δεύτερη, παραμερίστηκαν τα καθολικά από το κέντρο του επιστημονικού
ενδιαφέροντος και τη θέση τους πήραν βιβλιοθήκες, κελιά, λουτρά, κινστρέρνες
και κρήνες, κωδωνοστάσια, φωτανάματα, νοσοκομεία και γηροκομεία λαϊκών,
πλυντήρια, αρσανάδες, νεκροταφεία, πυλώνες, ζεματίστρες. Κατά την άποψη του
Ορλάνδου ήταν καθοριστική η ωφέλεια για τους αρχιτέκτονες να σπουδάζουν τα
βοηθητικά κτίσματα των μοναστηριών σε συνδυασμό με τα σπίτια στα απομακρυσμένα
χωριά της Ελλάδας.

Καθ’ οδόν για τις ανασκαφές της Μεσσήνης

Την εμπειρία και την αγάπη του για το παρελθόν συχνά θέλησε να αποδώσει στη
σύγχρονή του εποχή. Αν ο σχεδιασμός των επίπλων του γραφείου του με βάση την
εξοικείωση με τη βυζαντινή γλυπτική ήταν μια προσωπική υπόθεση, για τα κοινά
ανέλαβε το κτίσιμο πενήντα περίπου εκκλησιών, μεταξύ αυτών, ο Άγιος Διονύσιος
Αρεοπαγίτης, ο Άγιος Βασίλειος της οδού Μετσόβου στην Αθήνα, ο Άγιος Διονύσιος
της Ζακύνθου.

Η συνείδηση της ανάγκης καταγραφής και μελέτης των βυζαντινών και
μεταβυζαντινών μνημείων ώθησε τον Ορλάνδο να ξεκινήσει μονάχος του ένα
εγχείρημα, που σήμερα θα ονομάζαμε «πρόγραμμα». Το Αρχείο Βυζαντινών Μνημείων
της Ελλάδος (ΑΒΜΕ) υπήρξε έμπνευση, σχεδιασμός και πραγμάτωση του ίδιου.
Κυκλοφόρησαν δώδεκα τόμοι από το 1938 έως το 1973. Ας μνημονευθεί εδώ ότι
αυτήν την ανάγκη της ολοκληρωμένης και έγκυρης καταγραφής και δημοσίευσης των
βυζαντινών και μεταβυζαντινών μνημείων θέλησε να υλοποιήσει ο νεώτερος του
Ορλάνδου ακαδημαϊκός και βυζαντινολόγος Μανόλης Χατζηδάκης ιδρύοντας το 1994
το Κέντρο Έρευνας Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Τέχνης της Ακαδημίας Αθηνών.

Ταξιάρχης Μητροπόλεως Καστοριάς, νότια όψη

Επιδίωξη του Ορλάνδου ήταν να παρουσιάσει στους τόμους του Αρχείου των
Βυζαντινών Μνημείων τον μνημειακό πλούτο της Ελλάδας χωρίς να αγνοεί τα
φράγκικα ή τα μουσουλμανικά κτίσματα, κατά τοπογραφικές ενότητες, έτσι ώστε να
δίνεται η πολιτιστική φυσιογνωμία ενός αστικού κέντρου ή μιας γεωγραφικής
περιφέρειας. Ανάμεσα στα μνημεία που δημοσιεύονται στο ΑΒΜΕ ας μνημονευθούν
ενδεικτικά ενότητες όπως των μνημείων της Άρτας, της Καστοριάς, της Πάρου, της
Ρόδου, του Μυστρά, της Άνδρου. Ο Ορλάνδος κάλυπτε όλη την ύλη του ΑΒΜΕ,
κείμενα και σχέδια, παρουσιάζοντας τα μνημεία με τρόπο υποδειγματικό. Ύφος
λιτό, καθαρεύουσα απλή αλλά ζωντανή, με μόνιμη έγνοια την ακριβολογία,
στοιχεία ιστορικά, αρχιτεκτονικά σχέδια καμωμένα από τον ίδιο, γλυπτική και
ζωγραφική διακόσμηση, επιγραφική τεκμηρίωση. Ο σφαιρικός και σύμμετρος τρόπος
παρουσίασης της ύλης του δημοσιεύματος υποδηλώνει πάντα την παρουσία του
αρχιτέκτονα. Παράλληλα, εκτός από το ΑΒΜΕ και τις πάμπολλες δημοσιεύσεις ο
Ορλάνδος αποδίδει στην επιστημονική κοινότητα δύο μεγάλα έργα, την
«Παρηγορήτισσα της Άρτας (1963) και την «Αρχιτεκτονική και τις βυζαντινές
τοιχογραφίες της Μονής Ιωάννου του Θεολόγου Πάτμου» (1970).

Πολύς «κόπος και σπουδή» για το Βυζάντιο και τους χρόνους μετά το Βυζάντιο και
προσφορά μιας ευρύτατης βάσης καταγραμμένου υλικού, στην οποία ακουμπούν με
ανακούφιση οι έρευνες και των σημερινών βυζαντινολόγων.

Το 1979 έκλεισε ο κύκλος της ζωής του Ορλάνδου, ενός «πνευματικού αεικίνητου»,
όπως τον χαρακτήρισε ο Κόντογλου. Έμεινε ένα θαυμαστά μεγάλο έργο, απόρροια
της πολύπλευρης σχέσης που συνέδεε τον αρχαιολόγο ανασκαφέα, τον βαθύ ερευνητή
με την πλατιά γνώση, τον αρχιτέκτονα και τον πανεπιστημιακό δάσκαλο. Ένα έργο
με σταθερό προσανατολισμό, επιμονή και αφοσίωση που εμπνέει η αγάπη του
επιστήμονα για το αντικείμενο της μελέτης του, και αυτή δεν ήταν μία από τις
μικρότερες αρετές του Ορλάνδου.

*Η Ευγενία Δρακοπούλου είναι ερευνήτρια του Κέντρου Νεοελληνικών Ερευνών
του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών.