Ρίχτερ… ζωής στα μεγάλα βάθη του Αιγαίου

Οι μεγάλοι σεισμοί δεν προκαλούν αλλοιώσεις μονάχα στο περιβάλλον που
βρίσκεται πάνω στην επιφάνεια της Γης, αλλά και σε εκείνο που εκτείνεται
αρκετές εκατοντάδες μέτρα κάτω από τη θάλασσα.

Οι κατολισθήσεις και η μαζική μετακίνηση… πληθυσμών είναι φαινόμενα που
συχνά συμβαίνουν δίπλα μας, κάθε φορά που σημειώνεται ένας υποθαλάσσιος
σεισμός με μέγεθος μεγαλύτερο από 5 βαθμούς της κλίμακας Ρίχτερ. Όπως είναι
φυσικό, τέτοια γεγονότα δεν γίνονται αντιληπτά από τον άνθρωπο. Όμως οι
αλλαγές που επιφέρουν στο θαλάσσιο οικοσύστημα είναι καθοριστικής σημασίας.

Ο ελλαδικός χώρος δεν θα μπορούσε να εξαιρεθεί από μια τέτοια φυσική
διεργασία. Κυρίως μάλιστα η περιοχή του Βορείου Αιγαίου, το οποίο διαπερνάται
και από τις απολήξεις του πασίγνωστου πλέον ρήγματος της Ανατολίας. Οι
σεισμικές δονήσεις που συμβαίνουν εκεί είναι πλούσιες τόσο σε αριθμό όσο και
σε μέγεθος. Γι’ αυτό άλλωστε και παρατηρούνται εκτεταμένες κατολισθήσεις
ιζημάτων, από περιοχές του πυθμένα που βρίσκεται σε βάθος έως 200 μέτρων
(υφαλοκρηπίδα) μέχρι το Βαθύ της Λήμνου, δηλαδή στα 1.500 μέτρα κάτω από την
επιφάνεια της θάλασσας.

Τις μετακινήσεις αυτές των ιζημάτων και των βενθικών οργανισμών, που
σημειώνονται με τη μορφή χιονοστιβάδας από τα ρηχά προς τα βαθιά, κατέγραψαν
μεταξύ άλλων επιστήμονες από το Ινστιτούτο Θαλάσσιας Βιολογίας Κρήτης (ΙΘΑΒΙΚ)
και από το Εθνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών (ΕΚΘΕ), στο πλαίσιο του
προγράμματος MUTER που χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι έρευνες που
πραγματοποίησαν οι Έλληνες ειδικοί στο Βόρειο Αιγαίο ξεκίνησαν το καλοκαίρι
του 1996 και ολοκληρώθηκαν φέτος. Τα δύο ειδικά πλοία που χρησιμοποιήθηκαν, το
«Αιγαίο» και το «Filia», κινήθηκαν από τον Θερμαϊκό Κόλπο και νοτίως της
Χαλκιδικής, μέχρι το Βαθύ της Λήμνου, 10 μίλια δηλαδή βορείως του νησιού, και
ως τη Σαμοθράκη.

Οι Έλληνες ειδικοί με τη βοήθεια οργάνων που λέγονται πυρηνολήπτες έλαβαν
δείγματα ιζημάτων τόσο από μικρά βάθη, 100-200 μέτρα, όσο και από μεγαλύτερα,
1.000 – 1.500 μέτρα, στην λεγόμενη τάφρο του Αιγαίου. Οι πυρηνολήπτες είναι
σωλήνες με διάμετρο 9 εκατοστών και με μήκος μισού μέτρου, οι οποίοι
ποντίζονται στη θάλασσα και λειτουργούν ως σύριγγα αφού αντλούν και συγκρατούν
μέσα τους τα ιζήματα και τους μακροπανιδικούς οργανισμούς, χωρίς να
καταστρέφουν την υπόστασή τους.

Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι η χημική σύσταση των ιζημάτων τόσο στα ρηχά όσο
και στα βαθιά νερά ήταν σε γενικές γραμμές ίδια. Γεγονός το οποίο οφείλεται
στη διασπορά των ιζημάτων σε όλο το μήκος και πλάτος του βυθού, εξαιτίας των
κατολισθήσεων που προκαλούνται από ισχυρούς υποθαλάσσιους σεισμούς. «Στα μικρά
βάθη, μέχρι δηλαδή τα 200 μέτρα που είναι και τα όρια της υφαλοκρηπίδας,
γνωρίζουμε ότι υπάρχει μεγάλη συσσώρευση ιζημάτων. Αυτό οφείλεται κυρίως στις
αποθέσεις των ποταμών που καταλήγουν στη θάλασσα. Η κλίση που έχει ο πυθμένας
της θάλασσας μέχρι αυτό το βάθος δεν είναι απότομη και έτσι όλη αυτή η
συγκεντρωμένη οργανική ύλη δεν έχει λόγο να μετατοπιστεί πιο κάτω», εξηγεί ο
κ. Τάσος Τσελεπίδης, διευθυντής του Τμήματος Ωκεανογραφίας του ΙΘΑΒΙΚ.

«Η κατάσταση όμως παρουσιάζεται διαφορετική όταν θα εκδηλωθεί ένας ισχυρός
σεισμός, φαινόμενο καθόλου σπάνιο στο Βόρειο Αιγαίο, όπου φθάνει το ρήγμα της
Ανατολίας. Όταν θα γίνει ο ισχυρός σεισμός, οι τεράστιες ποσότητες των
ιζημάτων θα αρχίσουν να κατρακυλούν βαθύτερα. Η διαδικασία αυτή θα
διευκολυνθεί και από τη μορφολογία του πυθμένα, ο οποίος από εκεί που
τελειώνει η υφαλοκρηπίδα, αρχίζει να γίνεται πιο απότομος και κατηφορικός. Το
αποτέλεσμα είναι εκατοντάδες τόνοι ιζημάτων να μετακινούνται προς το Βαθύ της
Λήμνου με μορφή χιονοστιβάδας».

Με μια πρώτη ματιά, αυτή η φυσική διεργασία επιφέρει σημαντικές καταστροφές
στο θαλάσσιο οικοσύστημα. Και αυτό γιατί οι μικροοργανισμοί που υπάρχουν στα
ιζήματα, καταστρέφονται σε μεγάλο βαθμό όταν εκείνα κατρακυλούν με ταχύτητα
προς τα βαθύτερα σημεία του Αιγαίου. Ο κ. Τ. Τσελεπίδης λέει όμως ότι στην
πορεία του χρόνου, κάποιοι μικροοργανισμοί επιβιώνουν και έτσι το θαλάσσιο
οικοσύστημα σε πολύ μεγάλα βάθη αποκτά ζωή εκεί που πριν από τις κατολισθήσεις
ήταν αζωικό.