ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Από το Τείχος στο δίχως

Οι ελπίδες που γέννησε στην ανθρωπότητα η πτώση του Τείχους του Βερολίνου
φαίνονται, δέκα ακριβώς χρόνια μετά, να μένουν ανεκπλήρωτες. Ο κόσμος μπορεί
να διαθέτει σήμερα περισσότερη τυπική ελευθερία, όχι όμως ισότητα, δικαιοσύνη
και ευημερία για τους πολλούς. Την ισορροπία του τρόμου διαδέχθηκε μια
μονοκρατορία του πόνου.

Χάρις σε μια εμπνευσμένη ειρωνεία της ιστορίας, ο κομμουνισμός, που μεθόδευε
την εκμετάλλευση των εσωτερικών αντιφάσεων του αντίπαλου καπιταλιστικού
συστήματος για την ανατροπή του, ήταν αυτός που υπέστη, εις βάρος του, την
εξακρίβωση της ίδιας της θεωρίας του.

Η εκ των έσω κατάρρευση ενός εξαπλωμένου μοντέλου καταπίεσης δεν μπορεί παρά
να θεωρηθεί ένα μεγάλο βήμα για την παγκόσμια δημοκρατία. Ακριβώς μάλιστα
επειδή η δημοκρατία ­ και το αναγκαίο παρακολούθημά της, η ελευθερία σε όλες
της τις εκφάνσεις ­ είναι το σημαντικότερο οικουμενικό αγαθό, η παραπάνω
πρόταση δεν επιτρέπεται να ακολουθείται από κανένα «αλλά». Ένα σύστημα που
ξεκίνησε να λυτρώσει τον άνθρωπο και αποδείχθηκε ότι έφθασε να τον κάνει να
ασφυκτιά, ήταν κάτι που έπρεπε να ξεριζωθεί από την ψυχή της ανθρωπότητας. Το
ζήτημα είναι με ποιον τρόπο η ανθρωπότητα χειρίστηκε αυτή την κατάκτηση.

Με την πτώση του συμβολικού και πραγματικού Τείχους, η ιστορία, αντί να
«τελειώσει», όπως «προέβλεψαν» κάποιοι που χρωστούν τη φήμη τους στην έλλειψη
διορατικότητάς τους, επιταχύνθηκε και εκτραχύνθηκε. Θεωρίες, σχέσεις αλλά και
κεκτημένα, που είχαν κάνει δεκαετίες να παγιωθούν, κατέρρευσαν ή εξαφανίσθηκαν
μέσα σε ελάχιστο χρόνο. Για μια φορά, η ιστορία διέψευσε την οικουμενική σοφία
που θέλει τη φύση να απεχθάνεται το κενό. Την καταπίεση εκ του συστήματος
διαδέχθηκε ο τρόμος μπροστά στη διαπίστωση του κενού, όχι τόσο εξουσίας αλλά
δομών. Η εξέλιξη αυτή ήταν σε μεγάλο βαθμό αναμενόμενη στις χώρες εκείνες που
βρίσκονταν στην «από κει μεριά του Τείχους», σε εκείνες που το δικό τους
σύστημα κατέρρευσε. Οι αντιδράσεις τους και ο αγώνας τους, όπως και να
εκφράσθηκαν (με σπασμωδική προσκόλληση σε αρχές που δεν καταλάβαιναν ή με
απέλπιδη προσπάθεια επιστροφής σε κάτι που είχε οριστικά παρέλθει) ήταν ­ και
συνεχίζει να είναι ­ πρώτα απ’ όλα αγώνας επιβίωσης και γι’ αυτό εμείς, οι
Δυτικοί θεατές, δεν δικαιούμαστε να λειτουργούμε ως τιμητές. Θα ήταν,
αντίθετα, πολύ πιο χρήσιμο να ασχολούμασταν με τα δικά μας κενά μνήμης,
επινοητικότητας και μεγαλοψυχίας.

Ο βαθμός στον οποίο η κατάρρευση του κομμουνισμού συνδέεται με το φαινόμενο
που έχει επικρατήσει να αποκαλούμε «παγκοσμιοποίηση» (ιδίως στην πολιτική
συνιστώσα του, της εμφάνισης του καπιταλισμού ως μόνου δυνατού τρόπου
ανάπτυξης παγκοσμίως) είναι νωρίς ακόμα για να αποτιμηθεί.

Γεγονός πάντως είναι ότι, μαζί με τον κομμουνισμό, μεγάλο και ύπουλο χτύπημα
δέχθηκε και η ευρύτερη ιδέα της Αριστεράς, καθώς δεν κατόρθωσε εγκαίρως να
διαχωρίσει την ήρα (τον ολοκληρωτισμό) από το στάρι (τον αγώνα υπέρ των
αδυνάτων) της κλασικής θεωρίας της. Έτσι, αργά αλλά σταθερά, χάνει την
ιδιοτυπία και, επομένως, τον ίδιο της τον λόγο ύπαρξης. Ο κόσμος είναι
καλύτερος χωρίς τον υπαρκτό σοσιαλισμό, αλλά χειρότερος χωρίς καθόλου
σοσιαλισμό, άξιο του ονόματός του. Η επικράτηση του καπιταλισμού ως σύστημα
οικονομικής διαχείρισης δεν ήταν νομοτελειακό να συνοδεύεται από την
επικράτηση ενός μόνο τρόπου να βλέπουμε και να σκεφτόμαστε την κοινωνία των
ανθρώπων. Το σύστημα εκδικήθηκε την Αριστερά ενσωματώνοντάς την, αφού οι
διαχειριστές της του το επέτρεψαν, μη ανανεώνοντάς την.

Όπως επίσης ενσωμάτωσε (αλλά με τι τρόπο!) την ανάγκη της ανθρωπότητας για
κάποιου είδους προστασία από τις «δυνάμεις του κακού», η, μόνη πλέον,
αμερικανική υπερδύναμη.

Από την κυνική αφέλεια ενός Ρήγκαν περάσαμε απλώς στον ιδιοτελή κυνισμό ενός
Κλίντον, για τον οποίο η μοίρα των λαών υπολογίζεται κυρίως ως παράμετρος
εσωτερικών συσχετισμών. Το δράμα είναι ότι το παράδειγμα αυτό βρίσκει μιμητές
όλους όσους μπορούν να ασκήσουν κάποιου είδους εξουσία. Μετά την εισβολή στη
Γιουγκοσλαβία, η γενοκτονία στην Τσετσενία και η αντίδραση της παγκόσμιας
κοινής γνώμης μας θυμίζουν σε ποιο βαθμό την τεχνητή ιδεολογική διαπάλη έχει
διαδεχθεί μια επώδυνη συλλογική αναισθησία.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.