ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η ελευθερία του εμπορίου

Πολλοί την αποκάλεσαν «συνάντηση του αιώνα». Κυρίως γιατί πρόκειται να
σφραγίσει το τέλος μιας εποχής και να σημάνει την αρχή μιας άλλης, όπου η
παγκοσμιοποίηση παίρνει σάρκα και οστά. Πρόκειται για την Τρίτη Διάσκεψη
Υπουργών, στο πλαίσιο των εργασιών του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (Σιάτλ
των ΗΠΑ, αρχίζει 29 Νοεμβρίου 1999).

Από την άλλη μεριά, οι διαμαρτυρίες. Διεθνείς περιβαλλοντικές οργανώσεις και
ακτιβιστές από όλα τα μέρη της Γης θα διαδηλώσουν την αντίθεσή τους στην
επιχειρούμενη ισοπέδωση των διαφοροποιήσεων που ίσχυαν μέχρι πρόσφατα στις
διεθνείς εμπορικές σχέσεις. Όπως αναμένεται, θα καταγγείλουν το νέο καθεστώς
ως αντιδημοκρατικό, αντίθετο με τα πραγματικά συμφέροντα των τοπικών κοινωνιών
και κοινοτήτων, περιβαλλοντικά επικίνδυνο και κυρίως ευθυγραμμισμένο με τα
συμφέροντα των μεγάλων πολυεθνικών, που βλέπουν τα κέρδη τους να καθηλώνονται
σε μια αγορά που πάσχει «από ανεπαρκή ζήτηση καταναλωτικών προϊόντων, υψηλό
κόστος εργασίας, σπανιότητα των πρώτων υλών, υψηλές κοινωνικές παροχές,
αφόρητους ελέγχους, εργατικά δικαιώματα και εθνικές νομοθεσίες με πολλές
απαγορεύσεις εν ονόματι της προστασίας του περιβάλλοντος».

Η έννοια του «ελεύθερου εμπορίου» δεν έχει βαθιές ιστορικές ρίζες. Είναι
προϊόν του τέλους του αιώνα και συμβαδίζει με τις θεωρίες του οικονομικού
φιλελευθερισμού, ιδεολογία κυρίαρχη πια σε Ανατολή και Δύση. Αντίθετα, η
ιστορία των μέχρι σήμερα πολιτισμών βασίστηκε και στα οικονομικά σύνορα, που
μέσω τελωνειακών δεσμεύσεων και δασμών, είχαν σκοπό να προστατεύσουν εθνικά
και κοινωνικά συμφέροντα που είχαν κατακτηθεί από διάφορες κοινωνικές ομάδες
σε διάφορες φάσεις της εξέλιξής τους, σε μια προσπάθεια διατήρησης της
κοινωνικής συνοχής. Οι φραγμοί αυτοί εμπόδιζαν για παράδειγμα την εξάπλωση της
παιδικής εργασίας, αποθάρρυναν τις μονοπωλιακές μορφές οικονομίας, έβαζαν όρια
στην εξαγορά εθνικών επιχειρήσεων από πολυεθνικές εταιρείες, προστάτευαν τους
τοπικούς παραγωγούς από τον αθέμιτο ανταγωνισμό, έβαζαν εμπόδιο στο
ανεξέλεγκτο εμπόριο των απειλούμενων ειδών της άγριας φύσης.

Αντίθετα, η ελεύθερη αγορά αποτελούσε την εξαίρεση και εμφανίστηκε για μικρό
μόνο διάστημα σε μια μόνο χώρα, στην Αγγλία του τέλους του 19ου αιώνα. Και
εκεί όμως, το περίφημο καθεστώς του «laissez faire» δεν εμφανίστηκε αυθόρμητα,
αλλά επιβλήθηκε από μια σκληρή κυβέρνηση με μεγάλο κοινωνικό κόστος όπως
περιγράφει ο Ντίκενς στα μυθιστορήματά του. Η βρετανική «ελεύθερη αγορά»
κατέρρευσε μέσα στη δίνη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, για να εμφανιστεί ξανά και
με ανανεωμένο πρόσωπο στα τέλη της δεκαετίας του ’70, από τις κυρίαρχες
οικονομικές τάξεις των «νικητών» στις ΗΠΑ, τη Μεγάλη Βρετανία, την Αυστραλία
και τη Νέα Ζηλανδία. Σήμερα, μετά 30 περίπου χρόνια αμφιταλαντεύσεων και
προσπαθειών, η παγκόσμια χωρίς σύνορα αγορά είναι πολύ πιο κοντά ­ από κάθε
άλλη στιγμή ­ στην ολοκλήρωσή της. Η επιβολή της σε χώρες εκτός του σκληρού
πυρήνα από οργανισμούς όπως η Διεθνής Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό
Ταμείο αποκαλείται «δομική διευθέτηση» και οι σκεπτικιστές χαρακτηρίζονται
«απομονωτιστές», σε αντίθεση με τους οραματιστές της παγκόσμιας κοινωνίας.

Όμως το νέο διευθυντήριο, που έχει ίσως και περισσότερη εξουσία από αυτήν των
Ηνωμένων Εθνών, λειτουργεί κατά κανόνα στο σκοτάδι. Οι συνεδριάσεις του στο
στρατηγείο της Γενεύης γίνονται κεκλεισμένων των θυρών και οι αποφάσεις του
βασίζονται σε εισηγήσεις εμπιστευτικού χαρακτήρα. Οι μη κυβερνητικές
οργανώσεις δεν μπορούν να παρασταθούν, να υποβάλουν υπομνήματα ή να καταθέσουν
τις δικές τους ενστάσεις.

Όμως οι αποφάσεις αυτές είναι συχνά καθοριστικής σημασίας, ένα είδος διεθνούς
νομολογίας που υπερισχύει έναντι άλλων κανονιστικών πράξεων. Για παράδειγμα,
μια πρόσφατη ετυμηγορία της σχετικής επιτροπής του Παγκόσμιου Οργανισμού
Εμπορίου καταργεί την αρχή της πρόληψης (στον τομέα της περιβαλλοντικής
πολιτικής) με το δικαιολογητικό ότι στερείται επιστημονικής βάσης.

Με το σκεπτικό αυτό (και έπειτα από προσφυγή των ΗΠΑ), η απαγόρευση που
επιβάλλει η Ευρωπαϊκή Ένωση στην εισαγωγή εκτρεφομένων με ορμόνες βοοειδών από
τρίτες χώρες θεωρείται αστήρικτη, πράγμα που δίνει το δικαίωμα στις τελευταίες
να απαιτήσουν αποζημιώσεις 150 εκατ. δολαρίων τον χρόνο για απώλεια κερδών.

Κι αυτά δεν είναι παρά μόνο η αρχή. Στο θέμα θα επανέλθουμε σύντομα.