ΔΡΟΜΟΙ

«Χορεύοντας…

… χορεύοντας», έτσι περνάει η Ιστορία. Στην ταινία του Έτορε Σκόλα, μισός
αιώνας ιστορίας περνάει κυριολεκτικά μέσα από μια σάλα χορού στο Παρίσι. Μέσα
από τα βήματα του χορού και τον ρυθμό της μουσικής μπορεί κανείς να
παρακολουθήσει τις σχέσεις ηθικής και πολιτικής, νοοτροπίας και κοινωνίας μιας
ολόκληρης εποχής, όπως έχει δείξει ο Έρικ Χομπσμπάουμ στο βιβλίο του
«Κοινωνική ιστορία της τζαζ». Μινουέτο, γκαβότα, κοτιγιόν. Οι χοροί της
αριστοκρατίας, που κάποτε είχε το προνόμιο της διασκέδασης, ήταν πότε εύθυμοι
και πότε μελαγχολικοί, εξέφραζαν πότε τη σιγουριά και πότε την ανασφάλεια
μπροστά στην επερχόμενη ταξική συντριβή. Στον πυρετό της βιομηχανικής
επανάστασης, μια νέα τάξη, η αστική, έρχεται να ταράξει τα νερά με τους
ξέφρενους χορούς της: γκάλοπ, πόλκα, μαζούρκα. Τις παραμονές του Α’ Παγκόσμιου
Πολέμου, ένας νέος χορός συμφιλιώνει τις τάξεις με τις αισθήσεις: το τανγκό.
Στην αρχή, οι σοσιαλιστές της εποχής αρνούνται να λικνιστούν στα βήματά του.
Το θεωρούν «πολυτέλεια της αστικής τάξης». Όμως δεν αργούν να υποκύψουν και
αυτοί στους ρυθμούς του.

Η επίσκεψη…

… ενός αρχηγού κράτους σε μια ξένη χώρα συνοδεύεται πάντα από την ανάκρουση
του εθνικού ύμνου. Η ιστορία αυτού του τελετουργικού δεν ξεπερνάει τους δύο
αιώνες και ξεκινάει με την εμφάνιση των κρατών-εθνών. Η πιο πολιτικοποιημένη
μουσική είναι ασφαλώς η «Ενάτη», λέει ο Εστεμπάν Μπουχ στο βιβλίο του «Η Ενάτη
του Μπετόβεν, μια πολιτική ιστορία» (εκδ. Gallimard). Ότι η «Ενάτη» θα ήταν
ένα έργο επαναστατικό φάνηκε από την αρχή: συνδυάζοντας το στρατιωτικό με το
θρησκευτικό, παίρνει στο τέλος τη μορφή ενός ύμνου μαζί ιερού και ασεβούς. Για
πρώτη φορά, στην «Ωδή στη χαρά», η ανθρώπινη φωνή διακόπτει ένα οργανικό έργο
με τα λόγια του Σίλερ: «Alles Menschen werden Bruder» (Όλοι οι άνθρωποι θα
γίνουν αδέλφια). Η παρεξήγηση είναι προφανής όταν οι ναζιστές αποφασίζουν να
υιοθετήσουν την «Ενάτη», υπό τη διεύθυνση του Ρίχαρντ Στράους, στο πρώτο
φεστιβάλ του Μπαϊρόιτ της «Νέας Εποχής». Τα επιχειρήματα του Γκέμπελς για την
«καθαρή αρία καταγωγή» του Μπετόβεν δεν είναι πειστικά: ο δάσκαλος ήταν
κοντός, μελαψός, μάλλον δυσειδής και μονίμως άρρωστος.

Ο πρώτος…

… εθνικός ύμνος γεννιέται στην Αγγλία, το 1745 (τι άλλο; «God save the
King»). Μα ο πιο φημισμένος είναι ο γαλλικός. Η «Μασσαλιώτιδα» γεννήθηκε στο
Στρασβούργο, το 1792, από τον λοχαγό Ρουζέ ντε λ’ Ιλ, που την ήθελε «πολεμικό
τραγούδι για τη στρατιά του Ρήνου». Λένε ­ ο Κοράντο Αούγκιας στη
«Ρεπούμπλικα» ­ πως οφείλει τη μεγάλη επιτυχία της σε μια και μόνο στροφή, που
καλεί στα όπλα τους πολίτες: «Aux armes, citoyens!». Κάλεσμα που ενσαρκώνει
την ανάδυση του λαού ως πολιτικού υποκειμένου.

Ο πολίτης…

… ως θεατής, καταναλωτής του θεάματος, γίνεται ολοένα και πιο παθητικός
μπροστά στον χορό και τη μουσική. Στα τέλη της χιλιετίας, χορεύει ολοένα και
λιγότερο. Περιορίζεται να βλέπει την Ιστορία να τον προσπερνάει χορεύοντας. Ή
τον Κλίντον και τον Μπλερ να χορεύουν στο πάλκο, σε ένα διάλειμμα της συνόδου
κορυφής των επτά ισχυρών του κόσμου. Μα χορεύοντας, χορεύοντας έτσι, πού θα
πάει η Ιστορία;