ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ 1917

Η Πρωτοχρονιά του 1917 βρήκε την Αθήνα και όλη την παλαιά Ελλάδα
αποκλεισμένη από την Αντάντ. Ο αποκλεισμός άρχισε στις 2 Δεκεμβρίου (με το
σημερινό ημερολόγιο) και υπήρξε ασφυκτικός: Όχι μόνον τροφές και άλλα είδη δεν
έμπαιναν στην Αθήνα, αλλά ούτε ταχυδρομείο δεν είχαν οι Αθηναίοι, οι οποίοι
«είπαν το ψωμί ψωμάκι».Η κυβέρνηση του Σπυρίδωνα Λάμπρου διορίζει Κεντρική
Επιτροπή Τροφοδοσίας, η οποία στις παραμονές των Χριστουγέννων επιτρέπει την
πώληση ζάχαρης για γλυκά. Μόλις όμως πέρασαν οι γιορτές, στις 10.1.1917
απαγορεύει την πώληση ζάχαρης από τα παντοπωλεία και επιτρέπεται μόνο η πώλησή
της από 20 πρατήρια με δελτία. Στο μεταξύ στις 3 Ιανουαρίου δημοσιεύεται η
είδηση για την πώληση γεωμήλων (πατάτες) που είχαν στις αποθήκες, με σκοπό να
τις αλευροποιήσουν και να τις κάνουν ψωμί. Ψωμί ακόμη σκέφτηκαν να κάνουν και
από κουκιά, βρώμη και… ασφόδελους! Αλλά όλες οι προσπάθειες απέτυχαν. Όπως
απέτυχε και η προσπάθεια να επιτάξουν τα τρόφιμα. Οι έμποροι και οι παραγωγοί
τα έκρυβαν για να τα πωλήσουν στη μαύρη αγορά.

Το ψωμί πια που παρασκευάζεται στους φούρνους είναι ένα «βρωμοκουρκούτιον»,
«δεν είναι ει μη μίγμα πιτύρων, κρίθης, βρώμης, αχύρων και χώματος ακόμη»
γράφει ο Αθ. Γεωργίου στην «Ακρόπολι» (12.1.1917).

Στο ίδιο φύλλο μάλιστα η εφημερίδα γράφει: «οι αισχροκερδούντες δεν
περιωρίσθησαν εις την κατασκευήν λιπόβαρων άρτων, αλλά ανακατεύουν εις τα
άλευρα ουσίας βλαβεράς, εκ των οποίων προήλθεν η δυσεντερία και υποφέρουν όλα
τα μικρά παιδιά, πολλά εκ των οποίων και έπαθαν από δηλητηρίασιν».

Η επίσημη επιβεβαίωση

Η κατάσταση έγινε τόσο αφόρητη ώστε μέσα σε λίγες ημέρες συνεδρίασε δύο φορές
το υπουργικό συμβούλιο με θέμα το ψωμί. Στη δεύτερη συνεδρίαση προσκαλέσανε
και τον εκπρόσωπο της Κεντρικής Επιτροπής Διατροφής κ. Κουκέα. Αντιγράφουμε
από το «Σκριπ» της 14.1.1917 (σελ. 4): «Ο κ. Κουκέας παρουσίασε προς τους
Υπουργούς δείγματα της εκάστοτε υπό της Επιμελητείας του Στρατού παρασχεθείσης
κριθής. Το τελευταίον ιδίως τον δειγμάτων τούτων, πλην της βαρυτάτης και
αποπνικτικής οσμής του και της ελεεινότητος της ποιότητος, περιείχε πληθώρα
τριχών. Κατά την κρίσιν της Κ(εντρικής) Επιτροπής, με τοιαύτην ποιότητα κριθής
είνε πολύ φυσικον να παρασκευάζεται ο ελεεινός και τόσον καταστρεπτικός
“άρτος”, ενώ αντιθέτως η κριθή η χρησιμοποιουμένη διά τον άρτον του Στρατού
όχι μόνον καλλιτέρας ποιότητος είνε, κατά την κρίσιν πάντοτε της Επιτροπής,
αλλά αναμιγνύεται και μετά ποσότητος σίτου».

Την Κυριακή 15 Ιανουαρίου 1917 η «Ακρόπολις» δημοσιεύει στην πρώτη σελίδα ένα ποίημα του Άγγελου Σικελιανού με τίτλο «Της κόπρου το ψωμί» που αναφέρεται στο βρώμικο ψωμί του αποκλεισμού. Το ποίημα ανακάλυψε και θησαύρισε πρώτος ο αείμνηστος Γ. Π. Σαββίδης

Ήταν τόσο άθλιο και βρώμικο το ψωμί που έτρωγαν οι Αθηναίοι, που οι αρτοποιοί
της εποχής «μεταβάντες χθες εν σώματι παρά τη Κ. Επιτροπή είπον ότι, μη
ανεχόμενοι να φέρουν την ευθύνην της ελεεινότητος του άρτου και την εντεύθεν
λαϊκήν κατακραυγήν, ζητούν αστυνομικήν επίβλεψιν κατά την παρασκευήν του άρτου».

Η επιδρομή στους φούρνους

Η κατάσταση συνέχισε να επιδεινώνεται ραγδαία. Ο λαός υπέφερε τα πάνδεινα από
τον αποκλεισμό. Ώσπου ξημέρωσε η Τετάρτη 25 Ιανουαρίου ­ ημέρα που η Αθήνα
έμεινε σχεδόν χωρίς ψωμί ­ ούτε καν το «βρωμοκουρκούτιον» με τα χώματα και τον γύψο.

Στην «Ακρόπολι» της 26.1.1917 (σελ. 2) διαβάζουμε: «Οι Αθηναίοι εξύπνησαν χθες
χωρίς ψωμί. Η Επιτροπή των Προμηθειών είχε δώσει αλεύρι μόνο σε 5 φούρνους…
και ο κόσμος μείνας χωρίς ψωμί δεν εβάσταζε να μην διαμαρτυρηθή κατά της
Επιτροπής των Τροφίμων…».

Στους τέσσερις από τους πέντε φούρνους το ψωμί τελείωσε πριν καλά-καλά
ανοίξουν. Στον φούρνο του Γαϊτάνου, που ήταν κεντρικός, υπήρχε λίγο ψωμί
ακόμη. Η «Ακρόπολις» περιγράφει την κατάσταση:

«Εις του Γαϊτάνου»

«Εδώ οι ψωμοφάγοι ήρχισαν να συναθροίζωνται από τις 6 ακόμα το πρωί. Σε λίγη
ώρα όλος ο χώρος από το αρτοποιείο του Γαϊτάνου μέχρι πέραν της Δημαρχίας είχε
πλημμυρίσει από κόσμον φωνάζοντα, συζητούντα, σχολιάζοντα, διαμαρτυρόμενον αγωνιώντα…

Αποτόμως ένα κύμα κόσμου επολιόρκησε τον φούρνον. Όλοι ήσαν έτομοι δι’
επίθεσιν. Ήρχισαν να ακούονται και αι πολεμικαί ιαχαί.

Ο διευθυντής και οι υπάλληλοι του καταστήματος, αντιληφθέντες τας εχθρικάς
διαθέσεις του πλήθους, ετράπησαν καταλλήλως εις φυγήν, αφήσαντες εις την
διάθεσιν του πλήθους περί τους 2.000 άρτους.

Το πλήθος ευρόν εύθετον την στιγμήν εισώρμησεν εντός του αρτοποιείου και
επεδόθη εις την διαρπαγήν των άρτων.

Ομηρικαί συμπλοκαί συνήφθησαν τότε. Καθένας προσεπάθη να πάρη όσον το δυνατόν
περισσότερα ψωμιά.

Άλλοι έπαιρναν δύο. Άλλοι τέσσαρα. Άλλοι μισό. Άλλοι κανένα. Και μερικοί
έφευγαν δαρμένοι.

Προστρέξαντες χωροφύλακες δεν ηδυνήθησαν να επαναφέρουν την τάξιν και να
ημερώσουν τους εξαγριωθέντας».

Και όπως πάντα, για τα επεισόδια δεν έφταιγε η έλλειψη ψωμιού και η πείνα,
αλλά οι «δημαγωγοί». Ιδού πώς καταλήγει το ρεπορτάζ της «Ακροπόλεως»:

«Σύλληψις δημαγωγών»

«Κατά τας διαμαρτυρίας έξω των γραφείων της Επιτροπής των Τροφίμων
συνελήφθησαν ως ταραξίαι οι εξής:… (αναφέρονται τα ονόματα επτά πολιτών). Οι
συλληφθέντες απεστάλησαν εις την Εισαγγελίαν!».

Ο ανδριάντας του… οβολού!

Ο λαός πεινούσε, η Επιτροπή Τροφίμων αγωνιζόταν να βρει σιτάρι, κριθάρι ή
βρώμη για να τα αλευροποιήσει για την παρασκευή ψωμιού. Και τα Ανάκτορα και η
βασιλική κυβέρνηση.

Μα τα Ανάκτορα ασχολούνταν με τη σύσταση επιτροπής που θα έκανε έρανο στον
καθημαγμένο λαό για να δώσουν στον βασιλιά χρυσό παράσημο και να του στήσουν
ανδριάντα στην Πλατεία Συντάγματος! Μάλιστα. Ιδού οι επίσημες ανακοινώσεις,
όπως δημοσιεύτηκαν στο «Σκριπ» την 16 και 17 Ιανουαρίου 1917 (σελ. 2):

«Το Λαϊκόν Δώρον»

«Η κεντρική εν Αθήναις Επιτροπή επί των Εράνων του Εθνικού και Λαϊκού
Συνδέσμου διά την απονομήν λαϊκού δώρου (λαϊκού παρασήμου) προς την Α.Μ. τον
Βασιλέα Κωνσταντίνον ΙΒ’ και την ανέγερσιν ανδριάντος Αυτού εν τη Πλατεία
Συντάγματος εξέλεξε πρόεδρον μεν αυτής τον Μητροπολίτην, αντιπρόεδρον δε τον
αρχηγόν της Χωροφυλακής κ. Παύλον Ραζέλον… ταμίαν δε το εν Αθήναις Κεντρικόν
Κατάστημα της Εθνικής Τραπέζης.

Τούτων δε απάντων έλαβε γνώσιν και ο επί των Εσωτερικών Υπουργός κ. Α. Τσέλος.

Την επόμενη ημέρα μάλιστα το «Σκριπ» δημοσίευσε στην ίδια στήλη την «έκκλησιν»
της Κεντρικής Επιτροπής για «το Λαϊκόν Δώρον», η οποία μεταξύ άλλων
περιλάμβανε και τα παρακάτω:

… Είνε επιτακτικόν καθήκον, όπως διά λαϊκών εισφορών στηθή ο ανδριάς του εν
τη Πλατεία του Συντάγματος εις μεγαλοπρεπεστάτην στάσιν ενατενίζοντος με το
αέτειον βλέμμα του προς την Πόλιν των ονείρων μας, την χώραν του Βύζαντος και
της Έλλης, την πατρίδα των Παλαιολόγων, των οποίων είνε ο ονειροποληθείς υπό
του Έθνους Διάδοχος…»!