ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ασταθής ηγεμονία

Την πρώτη μεταπολεμική περίοδο, όταν οι σοσιαλδημοκρατικές ιδέες υπερίσχυαν
παντού στη Δ. Ευρώπη, τα κεντροδεξιά κόμματα βρέθηκαν (σε πολλές περιπτώσεις)
στην εξουσία για εμφανώς μεγαλύτερο διάστημα απ’ ό,τι οι αντίπαλοί τους σοσιαλδημοκράτες.

Πράγματι, τα κεντροδεξιά κόμματα εκείνης της εποχής (βλ.: Γαλλία, Ιταλία,
Γερμανία) σχεδίασαν και έθεσαν σε εφαρμογή πολλές από τις πολιτικές των
αντιπάλων τους (κοινωνικό κράτος, μεικτή οικονομία).

Σήμερα, που το νεοφιλελεύθερο υπόδειγμα πολιτικής κυριαρχεί, οι κυβερνήσεις
είναι στην πλειοψηφία τους σοσιαλδημοκρατικές. Οι κεντροδεξιές ιδέες στην
εξουσία, τα κεντροδεξιά κόμματα στην αντιπολίτευση! Ενδιαφέρον το «παζλ» για
τους εραστές των παραδόξων. Γιατί όμως, όπως όλα δείχνουν, η νεοφιλελεύθερη
ατζέντα δεν αρκεί για την εκλογική επιτυχία;

Οι πολίτες των ευρωπαϊκών χωρών έχουν αποδεχτεί πολλές από τις προτεραιότητες
της νεοφιλελεύθερης λογικής (αυξημένος ρυθμιστικός ρόλος για την αγορά,
αντιπληθωριστική πολιτική, σμίκρυνση του κράτους), δεν έχουν όμως απαρνηθεί το
κοινωνικό κράτος, όπως αυτό είχε σχεδιαστεί κατά την περίοδο της
σοσιαλδημοκρατικής συναίνεσης. Προτιμούν, συνεπώς, το «πέρασμα» στη νέα
πραγματικότητα να το διαχειρισθούν κόμματα που ­ στα δικά τους μάτια ­ θα
φέρουν σε πέρας το έργο της μετάβασης με ήπιο τρόπο, και όχι με τον
ενθουσιώδη, και γι’ αυτό ενδεχομένως βίαιο, τρόπο της Δεξιάς. Φαίνεται,
εξάλλου, πως κόμματα που δεν είχαν, ιστορικά τουλάχιστον, στραμμένο το βλέμμα
τους στα ασθενέστερα στρώματα του πληθυσμού, όπως τα φιλελεύθερα –
κεντροδεξιά, δημιουργούν ­ σήμερα, που οι ανισότητες αυξάνουν ­ ένα μόνιμο και
διαρκές αίσθημα ανασφάλειας, αίσθημα που εδράζεται στο τεράστιο «κοινωνικό
έλλειμμα» των εφαρμοσμένων οικονομικών πολιτικών. Η περίπτωση της
Χριστιανοδημοκρατίας αποτελεί μια επιπλέον ένδειξη της δυσπιστίας που τρέφουν
τα λαϊκά στρώματα προς τις νεοφιλελεύθερες επιλογές. Η παρατεταμένη εκλογική
αποσταθεροποίηση της Χριστιανοδημοκρατίας, δύναμης ιστορικά συνδεδεμένης με
σημαντικά τμήματα των λαϊκών τάξεων, οφείλεται λιγότερο στην «εκκοσμίκευση»
των κοινωνιών (εκκοσμίκευση που δεν είναι νέο φαινόμενο) και περισσότερο στη
νεοφιλελεύθερη στροφή των χριστιανοδημοκρατικών ελίτ.

Το γεγονός ότι η κεντροδεξιά «χάνει», ισχυρίζεται ο J. Rasmussen, είναι θέμα
«πολιτικού στυλ και όχι πολιτικού περιεχομένου». Όμως, δεν είναι έτσι. Η Δεξιά
έχει καθηλωθεί εκλογικά όχι λόγω «στυλ», αλλά λόγω του περιεχομένου της
πολιτικής της. Ο νεοφιλελευθερισμός δεν διασφαλίζει αποτελεσματικούς ­ και
διαρκείς ­ διαύλους επαφής με τα λαϊκά στρώματα, στρώματα που, παρά τον
εσωτερικό κατακερματισμό τους και την κρίση αυτοπεποίθησης που τον συνοδεύει,
εξακολουθούν να μιλούν τη γλώσσα της κοινωνικής αλληλεγγύης και εξακολουθούν
να προσβλέπουν στο κράτος ως ύστατο ­ και εν τέλει μοναδικό ­ εγγυητή της
κοινωνικής δικαιοσύνης.

Η δυσκολία του νεοφιλελεύθερου σχεδίου να εξασφαλίσει τα εκλογικά συμφέροντα
της Κεντροδεξιάς υποδεικνύει τα πολιτικά όρια κάθε πολιτικής που δεν λαμβάνει
υπόψη της ­ έστω και εν μέρει, έστω και ρητορικά ­ την «ευαισθησία» των λαϊκών
τάξεων. Η νίκη λοιπόν, σήμερα, των νεοφιλελεύθερων ιδεών είναι νίκη μερική,
ασταθής, επικίνδυνη για τον εαυτό της. Όπως τέτοια ήταν κατά το παρελθόν η
νίκη των ιδεών της σοσιαλδημοκρατίας.

Η ιστορία των καταπιταλιστικών κοινωνιών, για λόγους που μάλλον αγνοούμε,
είναι η ιστορία διαδοχικών ­ και ασταθών ­ συμβιβασμών ανάμεσα στη λογική της
αγοράς και τη λογική της αλληλεγγύης. Η ιστορική αναμέτρηση ανάμεσα στις δύο
αυτές εκφάνσεις της νεωτερικότητας είναι ίσως ένα face-a-face χωρίς οριστικό
νικητή και χωρίς τελική λύση. Η εμπειρία της σοσιαλδημοκρατίας και του
φιλελευθερισμού αυτό καταδεικνύει. Η εμπειρία των χωρών του «υπαρκτού
σοσιαλισμού», όπου η λύση εμφανίσθηκε οριστική, προσφέρει ακόμη μια σημαντική,
και δραματική, ένδειξη προς την ίδια κατεύθυνση. Σήμερα η λογική της αγοράς
έχει το πλεονέκτημα απέναντι στη λογική της αλληλεγγύης. Ωστόσο, ο ημιτελής
και χωρίς οριστική επίλυση χαρακτήρας της ιστορικής αυτής σύγκρουσης επιβάλλει
την επιφυλακτικότητα. Αυτή η παλαιά – μοντέρνα αναμέτρηση, που διαρκεί
τουλάχιστον ενάμιση αιώνα, επιτρέπει να επικρέμανται, ως απειλή και ως ελπίδα,
πολλές και διαφορετικές ιστορικές δυνατότητες.

Ο Γεράσιμος Μοσχονάς είναι επίκουρος καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.