Πλαστική οικονομία – δανεική ευημερία

Το Χρηματιστήριο εξελίσσεται σήμερα σε κεντρικό πόλο της οικονομικής,
πολιτικής και κοινωνικής μας ζωής. Ο «ναός του χρήματος» μετατρέπεται γοργά σ’
ένα απέραντο «στάδιο» όπου ασκείται μαζικά το «ολυμπιακό» άθλημα της
κερδοσκοπίας, στο οποίο συμμετέχουν ομαδικά όλοι οι θεατές…

Ο «κότινος» της νίκης είναι το πακέτο των κερδοφόρων «χαρτιών» και τα «τείχη»
γκρεμίζονται για να αναγνωρίσει η κοινωνία τους «καπάτσους» και τους
«έξυπνους» που διπλασίασαν μέσα σε λίγες εβδομάδες τις οικονομίες τους…

Το Χρηματιστήριο δεν σηματοδοτεί απλώς τις οικονομικές δραστηριότητες.
Αναγορεύεται σε «κιβωτό» των σύγχρονων κοινωνικών «αξιών» προς τις οποίες
οφείλει να προσανατολίζεται η καθημερινή πράξη.

Το Χρηματιστήριο όμως δεν είναι παρά το ορατό σύμπτωμα μιας ολόκληρης
διαδικασίας που εξελίσσεται μπροστά μας τα τελευταία χρόνια. Η κοινωνία
μετατρέπεται από κοινωνία της εργασίας και του δημιουργικού μόχθου σε
«κοινωνία του τζόγου». Μπορεί να συρρικνώνονται οι θέσεις εργασίας, όμως
«προσφέρονται» σε αφθονία λαχεία, τυχερά παιχνίδια, ανθεί ο κρατικός τζόγος,
τα καζίνα και η χρηματιστηριακή κερδοσκοπία. Αυτές άλλωστε είναι οι
«δραστηριότητες» που συνάδουν προς το πρότυπο της ασύδοτης αγοράς και των
μηχανισμών της.

Χάρτινος πλούτος

Βέβαια η ασκούμενη κερδοσκοπία στο Χρηματιστήριο αποκτά σήμερα κοινωνική και
πολιτική νομιμοποίηση. Το κοινωνικό της «υπόβαθρο» υπολογίζεται σήμερα ­ από
τους κωδικούς των «παικτών» ­ σε αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες πολιτών που
έχουν στα χέρια τους πλούτο 15 τρισ. δρχ. σε χρηματιστηριακές αξίες… Ποιον
πλούτο όμως; Τον χάρτινο πλούτο, αφού αν αποφασίσουν να τον μετατρέψουν σε
ρευστό θα τιναχθεί στον αέρα ο ναός της κερδοσκοπίας. Όλοι αυτοί ζουν τη δική
τους ψευδαίσθηση του πλούτου (illusion) ­ όπως εύστοχα σημειώνει ο Ν. Νικολάου
στο «Βήμα» της 5/9/99 ­ μετατρέποντας, μέσω της ψευδαίσθησης αυτής, το όνειρο
σε πραγματικότητα.

Πέραν των «κερδοσκόπων της ημέρας» μπορεί κάποιος να μας αποδείξει ότι τα
πολλά τρισ. που μετακινήθηκαν μέσω του Χρηματιστηρίου χρησιμοποιήθηκαν από τις
επιχειρήσεις σε νέες σύγχρονες επενδυτικές δραστηριότητες και τελικά στη
δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, ή μήπως μετακυλίονται στην αέναη τροχιά της
κερδοσκοπίας; Πώς εξηγείται, με στοιχειώδεις οικονομικούς όρους, το γεγονός
ότι μια επιχείρηση διπλασιάζει μέσα σε λίγους μήνες, μέσω του Χρηματιστηρίου,
την πραγματική της αξία; Είναι δυνατόν μέσα σ’ ένα τέτοιο κλίμα να υπάρξει
σοβαρός επιχειρηματίας που θα επενδύσει στη χώρα με σκοπό να ασκήσει μια
ορθολογική παραγωγική δραστηριότητα;

Σ’ αυτήν όμως την αντιστροφή των κοινωνικο-οικονομικών αξιών και στόχων
πολιτική νομιμοποίηση παρέχουν τα δύο μεγαλύτερα κόμματα που ανταγωνίζονται να
πείσουν την κοινωνία ότι θα διασφαλίσουν εσαεί την κερδοσκοπία στο «λαό του Χρηματιστηρίου».

Μπλου τσιπ το κράτος

Έφθασε μάλιστα το κυβερνών κόμμα να εξαρτά τους πόρους της κοινωνικής του
πολιτικής από το ύψος του χρηματιστηριακού «τζίρου» και να ισχυρίζεται ότι το
Χρηματιστήριο αποτελεί μηχανισμό δίκαιης διανομής του πλούτου… Για
σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της κοινωνίας μέσω του Χρηματιστηρίου και για
μετατροπή του κοινωνικού κράτους σε «μπλου τσιπς» πρώτη φορά ακούσαμε. Αυτά
όμως δυστυχώς είναι τα σημεία των καιρών…

Ας μην ξεχνούν όμως οι «μέντορες της αγοράς» ότι οι κίβδηλες κοινωνικές αξίες
είναι πολύ πιο επικίνδυνες για την πορεία της χώρας μας από τις «φούσκες» του Χρηματιστηρίου…

… Βέβαια με την πάροδο του χρόνου οι κερδοσκοπικές λειτουργίες του
Χρηματιστηρίου αυτονομούνται από τις κοινωνικο-οικονομικές εξελίξεις, όπως
αποδείχθηκε στον πρόσφατο σεισμό, όπου το Χρηματιστήριο επέδειξε την
αντισεισμική του ικανότητα. Αυτονομούνται όμως ταυτόχρονα από την πολιτική
εξουσία, που νομίζει ότι μπορεί να χρησιμοποιήσει το Χρηματιστήριο ως μέσον
και ως πιστοποιητικό της επιτυχίας της. Οι ρόλοι πολύ εύκολα αντιστρέφονται
και σε μια έντονη κρίση ­ ανεξάρτητα από τους λόγους που θα την προκαλέσουν ­
οι πολιτικοί φορείς θα κληθούν να αναλάβουν το κόστος και θα εκμετρήσουν τις ζημίες.

Στη μετα-μοντέρνα εποχή, όπου βασιλεύουν οι «θεότητες» της αγοράς και του
κέρδους, η κοινωνία μας ζει με δανεικό, με πλαστικό χρήμα. Ο σύγχρονος πολίτης
μπορεί να προσεγγίσει το «εξιδανικευμένο» καταναλωτικό πρότυπο, αρκεί να
δανεισθεί, να προεξοφλήσει το μέλλον του, τις προσδοκίες του, να καταθέσει στο
ενεχυροδανειστήριο της αγοράς την ελεύθερη βούληση και δράση του.

Πλαστικές κάρτες, δανεικά από τις τράπεζες με υψηλότατα επιτόκια ­ τύφλα να
‘χει ο αλήστου μνήμης Γούκος ­ πλαστικές ελπίδες μέσω του τζόγου και της
τύχης. Ο δήθεν αυτόνομος πολίτης ζει ουσιαστικά δεσμευμένος γιατί πρέπει να
πληρώνει τα δάνεια για το σπίτι του, το αυτοκίνητό του, τις αγορές του, τις
διακοπές του. Έχει εκχωρήσει το μέλλον του, το μελλοντικό προϊόν της εργασίας
του για όλα τα επόμενα χρόνια.

Σήμερα καταναλώνουμε ασυνείδητα το μέλλον μας, το μέλλον των παιδιών μας. Προς
χάριν ενός κενού καταναλωτικού παρόντος, που θέλει να ξεχάσει και να
αποδεσμευτεί από τις αξίες του πρόσφατου ιστορικού του παρελθόντος, ώστε να
επιδοθεί χωρίς τύψεις στο φαύλο κύκλο του κέρδους και της συναλλαγής.

Όλα πλαστικά

Στο πλαστικό χρήμα δεν αντιστοιχεί παρά μια πλαστή ευημερία και μια πλαστική
κοινωνία. Και το χειρότερο, ως συνέπεια όλων αυτών, διαμορφώνεται μια τυπική,
μια πλαστική δημοκρατία. Όταν τα οικονομικά δικαιώματα του εργαζόμενου είναι
υποθηκευμένα, όταν οι κοινωνικές του σχέσεις αναγνωρίζονται μόνο με το μέτρο
των αξιών της αγοράς τότε ποιος είναι ο βαθμός της ελευθερίας του, ποιο είναι
το εύρος των πολιτικών του δικαιωμάτων;

Μήπως αυτό δεν επιδιώκουν άλλωστε όσοι διαφημίζουν το «κόμμα του
Χρηματιστηρίου» προσδοκώντας να ποδηγετήσουν ένα μεγάλο τμήμα της κοινωνίας
και να αφαιρέσουν κάθε είδους πολιτικο-ιδεολογικά κριτήρια από τις επιλογές
των πολιτών;

Όσοι όμως πορεύονται ­ βυθισμένοι στις πολιτικές τους ψευδαισθήσεις ­ στις
φωτισμένες «λεωφόρους» της αγοράς και της Νέας Τάξης Πραγμάτων σύντομα θα
ανακαλύψουν ότι το πλαστό και πλαστικό μοντέλο ευημερίας δεν μπορεί να τους
μεταφέρει πολύ μακριά. Οι πυραμίδες του Μπερίσα άλλωστε ελάχιστη σχέση έχουν
με τις αιγυπτιακές…

Ο Μενέλαος Γκίβαλος είναι λέκτορας Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνών.