ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Τιτίνος δίκαιο;

Η Τιτίνα Λοϊζίδου δεν μοιάζει σε τίποτα με τον Αουγκούστο Πινοσέτ.
Καταπιεσμένη και καταπιεστής, περήφανη και ατιμασμένος, μοναχική αγωνίστρια
και συλλογικό όνειδος. Μόνο κοινό τους, ότι ήταν οι δύο άνθρωποι που χάρισαν
το όνομά τους σε μια μεγάλη σύγχρονη καμπή του διεθνούς δικαίου.

Η «υπόθεση Λοϊζίδου» δεν γνώρισε τα πρωτοσέλιδα που αφιερώθηκαν παγκοσμίως
στις δικαστικές περιπέτειες του Χιλιανού δικτάτορα. Ο αγώνας της όμως ήταν
εξίσου παραδειγματικός και η ετυμηγορία της δικαιοσύνης στην περίπτωσή της πιο
ξεκάθαρη. Κύπρια από την Κυρήνεια, έχασε σπίτι και περιουσία στην τουρκική
εισβολή και κατάληψη. Νιώθοντας ίσως ενστικτωδώς ότι η σιωπηλή αποδοχή της
αδικίας είναι ο πιο ύπουλος εχθρός του δικαίου, ανέλαβε την πρωτοβουλία να
προσφύγει κατά της Τουρκίας, το 1989, στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων
του Ανθρώπου, ζητώντας επανόρθωση της περιουσιακής της βλάβης. Χωρίς να
αλλάξει τους ρυθμούς του, αλλά και χωρίς να φοβηθεί το καθήκον του, το
δικαστήριο τη δικαίωσε, το 1996, και της επιδίκασε μια υψηλότατη αποζημίωση.
Μπροστά στη συνεχιζόμενη άρνηση συμμόρφωσης, το Συμβούλιο της Ευρώπης
υιοθέτησε σχεδόν ομόφωνο ψήφισμα, την περασμένη Τετάρτη, με το οποίο καλεί την
Τουρκία να εκτελέσει την απόφαση, υπονοώντας ότι σε διαφορετική περίπτωση θα
κινήσει τη διαδικασία διαγραφής της. Η Τουρκία ή θα δεχθεί τις συνέπειες της
ανθρωπιστικής της παραβίασης ή θα απομονωθεί από τη διεθνή κοινότητα. Έτσι το
δίκαιο όχι μόνο δεν υποτάσσεται στις επιταγές της «υπαρκτής πολιτικής» (όπως η
πραγματική αριστερά δεν υποτάχθηκε στα κελεύσματα του «υπαρκτού σοσιαλισμού»),
αλλά διεκδικεί αυτό τη διαμόρφωση μιας διεθνούς πολιτικής για τον άνθρωπο.

Τα διδάγματα και τα κέρδη από την «υπόθεση Λοϊζίδου» είναι πολλά. Η ατομική
δράση μπορεί να είναι πιο αποτελεσματική από την κρατική δράση και πάντως
κριτήριο απονομής δικαιοσύνης συνιστά η κατάσταση του ατόμου, όχι η ισχύς του
κράτους. Η απόλαυση της περιουσίας του καθενός είναι δικαίωμα, που αντανακλά
όμως και στην ανθρωπιά της κοινωνίας της οποίας αποτελεί μέλος. Η διασφάλιση
δικαιωμάτων και ελευθεριών παραμένει, ακόμα και σε περίοδο πολέμου, υποχρέωση
του κράτους που ασκεί έλεγχο, γι’ αυτό και στη συγκεκριμένη περίπτωση η
Τουρκία έχει ευθύνη για την παραβίασή τους. Ειδικότερα δε για το Κυπριακό, η
απόφαση θέτει κανόνες που η διεθνής διπλωματία γνωρίζει αλλά, χρόνια τώρα,
παραγνωρίζει: ένα μόνο κράτος υπάρχει στο νησί, η Κυπριακή Δημοκρατία, οι
πράξεις (όπως η δήμευση περιουσίας) της μη αναγνωρισμένης «Τουρκικής
Δημοκρατίας της Βόρειας Κύπρου» δεν παράγουν καμία έννομη συνέπεια και γι’
αυτό η Λοϊζίδου ­ και βέβαια όχι μόνο αυτή ­ δεν απώλεσε στιγμή την περιουσία
της και το δικαίωμά της να την απολαύσει. Η Τουρκία ήταν και παραμένει
εισβολέας και γι’ αυτό δεν μπορεί να περιορίσει ή να αποκλείσει, με το
επιχείρημα ότι η περιοχή των παραβιάσεων δεν αποτελεί τμήμα της, την
αρμοδιότητα των δικαστηρίων να τη δικάσουν και να αποδώσουν το δίκαιο.

Τώρα το Συμβούλιο επιτάσσει και την πραγματική, όχι μόνο την ηθική, απόδοση
δικαιοσύνης. Η δύναμη που αποκτά το δικαστήριο του Στρασβούργου, επιβάλλοντας
τη δικαιική του αντίληψη αλλά και συγκεκριμένη συμπεριφορά στα κράτη, είναι
προφανής, όχι όμως απρόβλεπτη. Από αρκετά χρόνια, παράλληλα με το βάθεμα της
ευρωπαϊκής ενοποίησης, αποφάσεις του αναγκάζουν τα κράτη να αλλάξουν το δίκαιό
τους (η Βρετανία, τις προβλεπόμενες σωματικές τιμωρίες στο σχολείο και κατά
των ανταρτών του IRA, η Ιρλανδία τις ρυθμίσεις της για το διαζύγιο και τις
εκτρώσεις), ακόμα και το Σύνταγμά τους (το Βέλγιο, σχετικά με το γλωσσικό του
ζήτημα) ή να υποστούν διεθνή ταπείνωση (προσφάτως η Γαλλία, με την καταδίκη
της για βασανιστήρια).

Παράλληλα, δίπλα στα διεθνή δικαστήρια, και τα εθνικά διεκδικούν, όπως έδειξε
η υπόθεση Πινοσέτ και η παρόμοια πρόσφατη δίωξη της Γαλλίας κατά του Καντάφι,
το δικαίωμα να κρίνουν εγκλήματα που διέπραξαν άλλες χώρες σε βάρος υπηκόων
τους. Η διεθνοποίηση της δικαιοσύνης είναι γεγονός. Μένει να σιγουρευτούμε,
τώρα που το δίκαιο δεν αποδίδεται πια στο όνομα ενός λαού, ότι βλέπει τον
άνθρωπο, όπου κι αν βρίσκεται, με το ίδιο μάτι.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.