Γυρνούν την πλάτη στα κόμματα

Οι πρόσφατες δημοσκοπήσεις έδειξαν ότι ένα μεγάλο μέρος του ελληνικού λαού
­ πολλοί περισσότεροι από ό,τι σε οποιαδήποτε άλλη ανεπτυγμένη χώρα ­ έχουν
σαφή άποψη για την πολιτική ζωή του τόπου. Ο Πρωθυπουργός έχει έναν πολύ
σοβαρό και ανερχόμενο δείκτη θετικής εκτίμησης, κι αυτό είναι απόλυτα
φυσιολογικό όταν συνεκτιμήσει κανείς την οικονομική κατάσταση που συνεχώς
βελτιώνεται, τις προσπάθειες βελτίωσης της κοινωνικής συμβίωσης και τη σχέση
του κράτους με τον πολίτη που άρχισαν, παρά τα προβλήματα και τις αδυναμίες,
να αποδίδουν καρπούς

Ο αρχηγός της Νέας Δημοκρατίας υστερεί και υποχωρεί, όπως κι εδώ είναι φυσικό,
αν λάβει κανείς υπόψη του την ένταση, το είδος και την ποιότητα της ασκούμενης
αντιπολίτευσης. Οι επικεφαλής των μικρών κομμάτων παραμένουν στα οριακά
επίπεδα της περιθωριακής φυσιογνωμίας που οι ίδιοι έχουν επιλέξει.

Πολιτικοί που «δεν ενοχλούν» και γνωρίζουν να αξιοποιούν με καλοστημένους και
απλόχερα χρηματοδοτούμενους μηχανισμούς δημοσίων σχέσεων τα θέματα του συρμού
καταλαμβάνουν τις πρώτες θέσεις στις δημοσκοπήσεις.

Όλα αυτά, όσο και να αρέσουν ή δεν αρέσουν στον ένα και τον άλλο, δείχνουν μια
ζωντανή και ανοιχτή πολιτική ζωή που διεξάγεται με κανόνες παιχνιδιού που
διαμορφώνουν οι σύγχρονες τηλεπικοινωνιακές τεχνολογίες και η οικονομία της αγοράς.

Θα βγάζαμε το συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει κρίση της πολιτικής μας ζωής αν δεν
υπήρχαν οι μετρήσεις που αφορούν τα κόμματα και η διαφορά αυτή του
αποτελέσματος με τη δημοτικότητα των προσώπων.

Πώς είναι δυνατόν να εγκρίνονται τα πρόσωπα και να αποδοκιμάζονται οι
πολιτικοί φορείς που τα ίδια πρόσωπα συγκροτούν, προσανατολίζουν και καθοδηγούν;

Η χρεοκοπία των πολιτικών κομμάτων πρέπει να αναζητηθεί και στην κοινωνία και
στον τρόπο λειτουργίας τους. Τα αίτια της κρίσης είναι ιστορικά και σύγχρονα,
εξωγενή και εσωτερικά.

Το κόμμα λειτούργησε παλιότερα και μετά τη μεταπολίτευση ως ένας τεράστιος
μηχανισμός πελατειακής αξιοποίησης της ιδιαίτερης σχέσης με το κράτος και τον
δημόσιο τομέα.

Παλιά αυτό γινόταν αναίσχυντα και θεσμικά. Υπήρχε το πιστοποιητικό κοινωνικών
φρονημάτων και μεταξύ των «εθνικοφρόνων» οι «συστάσεις» βουλευτών και άλλων
παραγόντων έπαιζαν ρόλο οιονεί δημοσίου εγγράφου και ενίοτε επρωτοκολλούντο
και άνοιγαν ως πρώτο συστατικό στοιχείο τον υπηρεσιακό φάκελο του προσληφθέντος.

Αργότερα, ιδιαίτερα μετά τη νίκη του ΠΑΣΟΚ το 1981, η σχέση έγινε πιο έμμεση.
Πήρε τον χαρακτήρα «δικαίωσης του αγώνα», επανόρθωσης των αδικιών του
παρελθόντος. Δικαιολογήθηκε από την ανάγκη ελέγχου ενός κρατικού μηχανισμού
που υποτίθεται ότι ήταν ολοκληρωτικά αλωμένος από τη Δεξιά.

Η πελατειακή σχέση του κόμματος με το κράτος με κύριο άξονα τον διορισμό δεν
ήταν όμως δυνατό να καλύψει ποτέ τα αιτήματα. Η διόγκωση του κράτους και του
δημόσιου τομέα και τα ελλείμματα που προκαλούσε ενίσχυαν την αντικρατική
νοοτροπία του φορολογούμενου πολίτη. Νέες γενεές μεγαλωμένες σε συνθήκες
ελευθερίας και ατομικής αξιοπρέπειας απέρριπταν τους εξευτελισμούς και τον
ανορθολογισμό της πελατειακής διαδικασίας.

Η κοσμοσωτήρια μεταρρύθμιση που επέφερε ο Νόμος 2190 (γνωστός ως νόμος Πεπονή)
ήρθε να βάλει τέλος σε μιαν ολόκληρη εποχή, την προϊστορία του πολιτικού μας
συστήματος. Ο χαρακτήρας και οι συνέπειες όμως αυτής της μεταρρύθμισης δεν
έχουν ακόμα αφομοιωθεί από τον μέσο πολίτη.

Τα κόμματα πληρώνουν τώρα τις συνέπειες της φαυλοκρατικής κραιπάλης του
παρελθόντος. Όσοι δεν διορίστηκαν απεχθάνονται το κομματικό σύστημα που τους
αδίκησε και τους έβγαλε στο περιθώριο. Οι διορισθέντες περιφρονούν αυτούς που
συνηλλάγησαν μαζί τους με αντάλλαγμα την ψήφο τους, όπως η πόρνη τον πελάτη
και ο πελάτης την πόρνη. Δυστυχώς και τα δύο σημερινά μεγάλα κόμματα έχουν ένα
παρελθόν φαυλότητας που δεν έχει ξεχαστεί.

Η εναλλαγή στην εξουσία είναι η φυσιολογική ροή της κοινοβουλευτικής ζωής.
Είναι σχετικά πρόσφατη εξέλιξη στον τόπο μας. Μέχρι το 1981, η πεποίθηση που
κυριαρχούσε ήταν ότι η Δεξιά είναι πλασμένη για να κυβερνά και η Αριστερά για
να διαμαρτύρεται.

Ακριβώς επειδή διανύουμε, από το 1981, τα πρώτα είκοσι χρόνια δημοκρατικής
ομαλότητας, δεν έχουμε ακόμα σταθεροποιήσει κανόνες συμπεριφοράς. Στην
κοινοβουλευτική διαδικασία και τον δημόσιο διάλογο γενικότερα βασιλεύει ο
κομματικός πατριωτισμός. Ο πολίτης βλέπει αμήχανα να καταψηφίζονται νομοσχέδια
που πηγαίνουν προς μίαν επιθυμητή από την αντιπολίτευση κατεύθυνση μόνο και
μόνο γιατί τα προτείνει ο αντίπαλος. Διαπιστώνει ότι όλες οι προτάσεις νόμου ­
κι όταν ακόμα έχουν εποικοδομητικό περιεχόμενο που εναρμονίζεται με το
κυβερνητικό πρόγραμμα ­ απορρίπτονται από την κυβερνητική πλειοψηφία «για
λόγους αρχής».

Παρακολουθεί ατελείωτους διαξιφισμούς όχι επί της ουσίας των προβλημάτων αλλά
για να επιμερισθούν χρονικά οι ευθύνες κατά περιόδους διακυβέρνησης.

Όμοια ανώριμος είναι ο διάλογος για την πολιτική συμπεριφορά που αρμόζει σε
μια δημοκρατική κοινωνία. Οι δίκες προθέσεων και η αναζήτηση σκοτεινών και
αποκρυπτόμενων κινήτρων αντικαθιστούν συχνά την κρίση για το ουσιαστικό
περιεχόμενο ενός πολιτικού λόγου. Ο μικροαστικός καθωσπρεπισμός οδηγεί σε
γλυκανάλατους και παραπονιάρικους διαξιφισμούς για το ύφος, την οξύτητα και
την απρέπεια, λες και ο πολιτικός διάλογος πρέπει να διεξάγεται in vitro και
όχι με ζωντανό τρόπο για να αντιστοιχεί στους προβληματισμούς και τον τρόπο
σκέψης του μέσου πολίτη. Συγκρούσεις που παλιά συνήρπαζαν τα πλήθη έχουν πια
πάρει τη μορφή μιας ανούσιας τελετής με τις προ ημερησίας διατάξεως αρχηγικές
ανταλλαγές που κανείς πια δεν παρακολουθεί.

Τέλος, οι κομματικές γραφειοκρατίες απωθούν τα κοινωνικά στελέχη,
παρεμποδίζουν την ανανέωση της πολιτικής ζωής, συγκροτούν παράλληλα κέντρα
αποφάσεων, αυτονομούνται και μετά θρηνούν γιατί δεν ακολουθούνται από τον
καθημερινό εργαζόμενο Έλληνα που οι ίδιες συστηματικά απομάκρυναν και
αποξένωσαν από τα κοινά.

Η ιστορία του ΠΑΣΟΚ είναι από αυτήν την άποψη παραδειγματική. Το 1974, το
«Κίνημα» που δεν ήθελε να είναι «Κόμμα» είχε ως βασικό χαρακτηριστικό την
αποφασιστική απόρριψη της πρακτικής του επαγγελματικού κομματικού στελέχους.
Υπήρχε μια ολόκληρη θεωρητική κριτική του κόμματος εξουσίας στις χώρες του
υπαρκτού σοσιαλισμού και των εργατικών κομμάτων της Δύσης που στήριξε αυτήν
την τοποθέτηση, που άντεξε, με μερικές αναπόφευκτες προσαρμογές, μέχρι το
1981.

Το ΠΑΣΟΚ ως κόμμα εξουσίας βρέθηκε να διαχειρίζεται έναν δημόσιο τομέα που
πρόσφερε εκατοντάδες αν όχι χιλιάδες απασχολήσεις στα στελέχη.

Έτσι αναβίωσε έμμεσα το «επαγγελματικό στέλεχος» της κομμουνιστικής
νομενκλατούρας με αποτέλεσμα στη σημερινή Κεντρική Επιτροπή ελάχιστοι να είναι
αυτοί που με τον ένα ή τον άλλον τρόπο δεν εξαρτώνται από τον δημόσιο τομέα.
Και βέβαια η Νέα Δημοκρατία στην περίοδο 1990-1993 έκανε ακριβώς τα ίδια και
τα ίχνη αυτής της εμπειρίας είναι εμφανή μέχρι σήμερα.

Οργανισμοί κλειστοί, συγκεντρωμένοι περί τον εαυτό τους, που έχουν πάντα δίκιο
και προσπαθούν να αποδείξουν ότι οι άλλοι έχουν πάντα άδικο, τα κόμματα
φαντάζουν σαν σχήματα του απόμακρου παρελθόντος, απωθούν και δεν καταφέρνουν
να συγκινήσουν τους απλούς πολίτες, τα μέλη αυτά που με την ανιδιοτελή
δραστηριότητα και αυτοθυσία τους είναι προϋπόθεση ύπαρξης, ζήτημα ζωής ή θανάτου.

Καμιά πολιτική γραμμή, όσο σωστή, θεμελιωμένη και σύμφωνη με τις ανάγκες της
εποχής κι αν είναι, κανείς αρχηγός όσο χαρισματικός κι αν είναι, κανένα
επικοινωνιακό επιτελείο και καμιά οποιουδήποτε επιπέδου εκλογική δαπάνη δεν
μπορεί να αντικαταστήσει τον στρατευμένο οπαδό σε μιαν εκλογική αναμέτρηση.
Κανένα σύστημα δεν μπορεί να επιζήσει χωρίς τη λαϊκή συμμετοχή. Δημοκρατία
χωρίς πολίτες που να ενδιαφέρονται ενεργά για την πολιτική δεν είναι δυνατό να υπάρξει.

Ζούμε λοιπόν το τέλος της πολιτικής; Αμβλύνθηκαν σε τέτοιο βαθμό οι κοινωνικές
αντιθέσεις, ώστε να ζούμε πια σε μιαν αταξική κοινωνία, χωρίς Δεξιά και
Αριστερά, όπου το μόνο κριτήριο για την επιλογή θα είναι η αξιοπιστία των
διαβεβαιώσεων για τεχνοκρατική επάρκεια ισότιμων και αδιάφορων ομάδων
φιλόδοξων επαγγελματιών της κρατικής διαχείρισης;

Κι αν δεν είναι έτσι, είναι δυνατή η αναβίωση των παραδοσιακών κομμάτων ή
απαιτείται άλλου είδους φορέας της πολιτικής βούλησης για να κινητοποιηθεί η
λανθάνουσα διαθεσιμότητα των πολιτών; Θα συνεχίσουμε την ενδιαφέρουσα αυτή
αναζήτηση στην επόμενη συνάντησή μας.