ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Νίκος Πουλαντζάς

Το συνέδριο στη μνήμη Νίκου Πουλαντζά ήταν σπάνια στιγμή περισυλλογής:
εκτός από την 20ή επέτειο του χαμού του, στάθηκε αφορμή για γενικότερο
προβληματισμό σχετικά με την πορεία των σύγχρονων κοινωνιών.

Υπό την ώθηση του τιμωμένου έργου, διαπιστώθηκε ασφαλώς το αδιέξοδο στο οποίο
η σύγχρονη ευρωπαϊκή αριστερά βρίσκεται σήμερα αυτοπαγιδευμένη. Όμως
διαπιστώθηκε επίσης το βαθύτερο αδιέξοδο στο οποίο ο καπιταλισμός έχει
περιέλθει με τον αφανισμό του αντίπαλου δέους και το τέλος του διπολισμού.

Με προσέγγιση σε όρους κοινωνικών τάξεων, διαπιστώθηκε ότι το μεταπολεμικό
κοινωνικό συμβόλαιο με κατανομή ευημερίας και κοινωνικές εγγυήσεις για
ενσωμάτωση των ασθενεστέρων προωθούσε έννοιες πολιτικής δημοκρατίας,
επιμερισμού και εξισορρόπησης εξουσιών. Ο μεταπόλεμος ήταν μια μοναδική στιγμή
κοινωνικής ισορροπίας στην ιστορία της Ευρώπης και του κόσμου. Για τον
ριζοσπαστισμό της δεκαετίας του ’60, ο καπιταλισμός απειλούσε τον άνθρωπο όχι
με εξαθλίωση, αλλά με αλλοτρίωση, δηλαδή με εσωτερική κυρίευση του ανθρώπου,
μέσω αύξησης της κατανάλωσης. Ο Πουλαντζάς είχε δείξει ότι, παρά την
καταναλωτική κοινωνία, η οικονομική εκμετάλλευση δεν έπαυσε να αναπτύσσεται.
Και μαζί της, φυσικά, κέρδη, εισοδήματα και συσσώρευση του κεφαλαίου σε
ανώτερα στάδια.

Κράτος και πολιτική αποκαλύφθηκαν τότε ως πεδία κοινωνικών ανταγωνισμών για
τον προσδιορισμό της συνολικής μορφής της κοινωνίας. Η διαπίστωση αυτή, που θα
μπορούσε να είναι απλή κοινοτοπία, εσκόπευε να απελευθερώσει την πολιτική της
αριστεράς από τον παραδοσιακό οικονομισμό της, βάσει του οποίου δεν
ενδιαφερόταν παρά μόνον για την οικονομία και τις σχέσεις ιδιοκτησίας. Όμως,
με την αποκάλυψη της σημασίας του κράτους, το κεφάλαιο άντλησε ταχύτερο
δίδαγμα απ’ ό,τι η αριστερά. Κατά τον Μάιο του 1968, ο Ζαν Πωλ Σαρτρ
διαπίστωνε ότι το κομμουνιστικό κόμμα δεν ήταν επαναστατικό, αλλ’ ούτε και
ρεφορμιστικό, εφόσον δεν επεδίωκε πολιτικά τίποτε άλλο εκτός από το να επιβιώνει.

Με την υστέρηση του μαθήματος για την αριστερά, η πρωτοβουλία κινήσεων
περιήλθε στο κεφάλαιο: το κράτος, σε άμπωτη κοινωνικών αγώνων, ανέλαβε την
αποδόμηση της μεταπολεμικής κοινωνίας. Ο λόγος της μεταστροφής της πολιτικής
του κεφαλαίου δεν ήταν ούτε οικονομικός ούτε νομισματικός, αλλά απλά και μόνον
λόγος εξουσίας και ισχύος, για να θυμηθούμε Θουκυδίδη, Κλάουζεβιτς και Νίτσε.
Άρκεσε η χαλάρωση της κοινωνικής αριστεράς μετά την υπερένταση της δεκαετίας
του ’60, για να κλιμακωθεί ο ρεβανσισμός της άλλης πλευράς. Όμως, ενώ το έργο
της αποδόμησης των κοινωνιών συνεχίζεται στην 20ετία, δεν έχει ακόμη
αποδειχθεί ότι το πελώριο ανθρώπινο και κοινωνικό κόστος της οδηγεί σε κάποια
αναδιάρθρωση του καπιταλισμού με βελτιωμένη επίδοση: η κοινωνία αποσαθρώνεται
με την τρέχουσα πολιτική του κεφαλαίου, χωρίς μέχρι σήμερα να έχει δειχθεί
ούτε ότι αυτό είναι αναγκαίο ούτε ότι ο κόσμος μεταβαίνει έτσι προς κάποιο
αποδοτικότερο, τουλάχιστον για το κεφάλαιο, σύστημα. Αντίθετα, ενδείξεις
αφθονούν περί του ότι, λόγω θουκυδίδειας αντιπαλότητος, ο καπιταλισμός φθάνει
σήμερα στο σημείο να υπονομεύει ακόμη και τη δική του αποδοτικότητα. Οι ρυθμοί
συσσώρευσης έχουν σήμερα εξασθενήσει σοβαρά σε σχέση με τις δεκαετίες του ’60
και ’70, η παραγωγικότητα της εργασίας παραμένει αισθητά χαμηλότερη, η Αμερική
διαιωνίζει κολοσσιαίο εξωτερικό έλλειμμα με το οποίο αποσταθεροποιεί την
παγκόσμια οικονομία. Μοναδικό στοιχείο στρατηγικής δικαίωσης: η στρατιωτική
ισχύς και ο νέος μιλιταρισμός, που όμως, όπως έδειξε ο Paul Kennedy, όχι μόνον
δεν σταθεροποιούν το παγκόσμιο σύστημα και την ηγεμονεύουσα δύναμη, αλλά
εκθέτουν αμφότερα σε πρωτοφανή βαρβαρότητα, με ακόμη μικρότερη ικανότητα σταθεροποίησης.

«Μανία κατίσχυσης» οδηγεί το κεφάλαιο σήμερα στο να καταστρέφει τις
προϋποθέσεις της αστικής δημοκρατίας: το πολιτικό σύστημα δυσφημίζεται, η
πολυφωνία διαβάλλεται, ελευθερίες περιορίζονται, με επιχείρημα τον
τεχνοκρατικό μονόδρομο, τη μοναδική σκέψη, το στίγμα αρχαϊσμών και
συντεχνιασμών προς όσους προβάλλουν αντίσταση. Είκοσι έτη μετά τον Πουλαντζά,
η αριστερά έχει σήμερα περισσότερους λόγους να υπερασπίζεται τους
δημοκρατικούς θεσμούς και τον λαό απέναντι στα σύννεφα του νέου απολυταρχισμού
που επισωρεύονται στις δυτικές κοινωνίες, με όχημα τις «μεταμοντέρνες» θεωρίες
περί εξασθένησης του κράτους-έθνους, περί «απελευθέρωσης» και «απορρύθμισης».