ΜΙΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ Ο σοσιαλισμός δεν είναι ουτοπία»

Η παγκόσμια πρεμιέρα της νέας όπερας του μεγάλου συνθέτη, που βασίζεται στη
μεγάλη τραγωδία «Αντιγόνη» του Σοφοκλή, την ερχόμενη Πέμπτη, στο Μέγαρο
Μουσικής, είναι στο επίκεντρο του ενδιαφέροντός του αυτές τις ημέρες. Βγαίνει
από πάνω του ένα χρέος, η υπόσχεση που είχε δώσει το 1988, στη Βερόνα, στην
πρεμιέρα του «Ζορμπά», να συνθέσει τρεις όπερες προς τιμήν του Βέρντι, του
Πουτσίνι και του Μπελίνι. Κλείνει δηλαδή τον κύκλο μίας τριλογίας με τη
«Μήδεια», την «Ηλέκτρα» και (τώρα) με την «Αντιγόνη».

«Καμία δεν με παίδεψε. Αντιθέτως, έζησα μαζί τους τις ωραιότερες στιγμές
της ζωής μου», μου εξομολογήθηκε, λίγο πριν φύγει για την πρόβα.

Σοφός, όσο ποτέ άλλοτε, κατασταλαγμένος στις απόψεις του, ήταν ανοιχτός σε
μία συζήτηση για τη μουσική παιδεία στην Ελλάδα, από την ίδρυση του Ωδείου
Αθηνών το 1870 έως σήμερα, αλλά και για την πολιτική, από το… περίφημο
«διεθνές» ’89 έως τον τελευταίο πόλεμο στα Βαλκάνια και την περιβόητη
«ελληνοτουρκική φιλία».

Όση ώρα μιλούσαμε στο ισόγειο του σπιτιού του, δεν θυμάμαι στιγμή που να
μην κάπνιζε ή που να διέκοψε για να μιλήσει στο τηλέφωνο. Μόνον όταν η
γραμματέας του Ειρήνη Παρμενίδου τού είπε ότι η ΕΡΤ μεταδίδει απευθείας από
την Οζάκα της Ιαπωνίας μια διεθνή αθλητική συνάντηση άνοιξε την τηλεόραση.
Ήταν η ώρα που εμφανιζόταν η ελληνική ομάδα γυμναστικής. Η μουσική που
ακουγόταν ήταν από τον «Ζορμπά». Και τότε, ο Μίκης Θεοδωράκης αφαιρέθηκε, σαν
να μην ήμουν στο δωμάτιο… Σιγοτραγουδούσε, διηύθυνε με την άκρη των δακτύλων
του, χαμογελούσε, έλαμπε από χαρά…

Αργότερα, όταν η κουβέντα έφτασε στα ταξίδια του και στις περιοδείες του
στον κόσμο και του εξέφρασα την απορία μου αν σκέφθηκε ποτέ να συμπεριλάβει σ’
αυτά την Κίνα και την Ινδία, η απάντηση ήρθε κοφτή: «Όχι, ποτέ». Όχι πως δεν
θαυμάζει τον πολιτισμό τους, αλλά θεωρεί πως η τέχνη τους είναι λίγο απόμακρη.
Περισσότερο κοντά μας θεωρεί, για παράδειγμα, την αφρικανική μουσική.

Την εποχή αυτή ο Μίκης Θεοδωράκης εκτός από τη σύνθεση καταπιάνεται και με
ένα άλλο πολύ σοβαρό ζήτημα. Ασχολείται με την καταγραφή όλου του μουσικού του
έργου. Και αισθάνεται ευχαριστημένος που οι πρώτοι τόμοι έχουν ήδη
κυκλοφορήσει. Από την άλλη, θυμάται, όλο και πιο έντονα, τον πατέρα του Γιώργο
Θεοδωράκη, από τον Γαλατά των Χανίων, που του μάζευε όλα τα δημοσιεύματα τα
οποία τον αφορούσαν και τα αρχειοθετούσε, από το 1950 έως το 1975 που έφυγε
από τη ζωή.

Στη συνέντευξή του στα «ΝΕΑ», ο Μίκης Θεοδωράκης δεν αναφέρεται μόνον στην
Όπερα που ανεβάζει την Πέμπτη στο Μέγαρο.

Μιλάει για την «Ιθάκη» του, το Νόμπελ, την Προεδρία της Δημοκρατίας, την
«εθνική αναγέννηση» που αργεί, «τον σοσιαλισμό που δεν είναι ουτοπία», «την
αντίθεση εγωισμού και αλτρουισμού», «την ανθρωποφαγική τάση της Νέας Τάξης
πραγμάτων», αλλά και τους «αφελείς λαούς της Ελλάδας και της Τουρκίας που τους
αναγκάζουν να τρέχουν στις κούρσες των εξοπλισμών».

«Οι όπερες μου είναι οι ωραιότερες στιγμές της ζωής μου»

Μίκης Θεοδωράκης. Πληθωρικός, δυναμικός, ρομαντικός, συναρπαστικός, σοφός, ευαίσθητος, πάνω απ’ όλα ένας μεγάλος καλλιτέχνης που εξομολογείται για την τέχνη του και διευθύνει αενάως μια ορχήστρα…

Πάντα ένας συνθέτης, όσο μεγάλος κι αν είναι, αδημονεί πριν από την πρεμιέρα
ενός νέου έργου του. Και, βεβαίως, ένα έργο, τόσο βαθύ σε μουσική και νοήματα,
σαν την «Αντιγόνη», θέτει τους δικούς του «όρους». Ο Μίκης Θεοδωράκης
εξομολογείται ότι μπορεί να είναι συναρπαστικό όταν η ορχήστρα ερμηνεύει το
έργο σου. Αλλά, προσθέτει, είναι εξίσου γοητευτικό η θετική αποδοχή του κόσμου.

«Η πιο συναρπαστική στιγμή για τον συνθέτη είναι η πρώτη ανάγνωση της
παρτιτούρας από την ορχήστρα. Όταν οι άψυχες νότες στο πεντάγραμμο, γίνονται
ζωντανοί ήχοι.

Για τον συνθέτη και λιμπρετίστα όπερας ακολουθεί και μια δεύτερη, εξίσου
συναρπαστική, στιγμή: η σκηνογραφική και σκηνοθετική ολοκλήρωση. Αυτές οι δύο
“στιγμές” είναι πια για μένα παρελθόν.

Μένει η τρίτη, εξίσου γοητευτική: η πρώτη επαφή του έργου και των συντελεστών
του με το κοινό, που για τον δημιουργό αποτελεί την ηθική ανταμοιβή του για
όλους τους κόπους και τις αγωνίες του».

ΕΡ.: Το έργο σας στηρίζεται σε μία μεγάλη τραγωδία του Σοφοκλή.
Επομένως, κρύβει κι έναν συμβολισμό…

ΑΠ.: Για τον αιθεροβάμονα ρομαντικό, την ιστορική συνέχεια…

Οι θύτες και τα θύματα

ΕΡ.: Η «Αντιγόνη» είναι ένας ολοκληρωμένος – κλειστός κύκλος μιας
επαναλαμβανόμενης ανθρώπινης τραγωδίας…

ΑΠ.: Συμβολίζει το αιώνιο Κακό, το επαναλαμβανόμενο Δράμα που σαν κατάρα
συνοδεύει το ανθρώπινο γένος. Αλλάζει μορφή και έκφραση προσαρμοζόμενο στις
κατά τόπο και χρόνο συνθήκες. Όμως, η ουσία παραμένει η ίδια. Το ίδιο και οι
πρωταγωνιστές. Από τη μία πλευρά υπάρχουν οι θύτες, από την άλλη τα θύματα.

ΕΡ.: Φοβερές εναλλαγές, τρομεροί κύκλοι…

ΑΠ.: Από την εφηβεία μου ακόμα συνειδητοποίησα την ύπαρξη αυτών των αιωνίως
επαναλαμβανόμενων κύκλων του Κακού. Στα δεκαπέντε μου χρόνια έμελλε να ζήσω
στο κέντρο του Κυκλώνα, τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, και έτσι να παρατηρήσω και να
καταγράψω ορισμένα χαρακτηριστικά του που ξεπερνούσαν το επίκαιρο κατακτώντας
τις διαστάσεις τού διαρκούς, του αιώνιου.

Η καταστροφή της Θήβας, έβλεπα να επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά αποκτώντας
κάθε φορά και νέες τερατώδεις διαστάσεις. Για μια στιγμή πίστεψα μαζί με
εκατομμύρια άλλους ότι οι χιλιάδες, τα εκατομμύρια Αντιγόνες που θυσιάστηκαν
στον βωμό του βασικού ενστίκτου του Κακού, θα το εξευμένιζαν σε βαθμό που να
γλυκάνει τη φύση του και να γίνει λιγότερο Κακό, να γίνει ακόμα και Καλό.
Μάταιη ελπίδα.

Πριν προλάβει να κλείσει ο ένας κύκλος, να που ανοίγει ο καινούργιος. Το Κακό
ανελέητο, δυνατότερο, λες και γίνεται όλο και πιο προκλητικό, όλο και πιο
διψασμένο για στάχτες και ανθρώπινες σάρκες.

Το άγνωστο έργο

ΕΡ.: Έχετε πει, και πρόσφατα, για το έργο σας την «Αντιγόνη», ότι «τώρα
που φεύγει από μένα και πάει στον κόσμο, απολυτρώνομαι». Κι όμως, όπως
δείχνετε, παρόλο που είστε ένας μεγάλος Έλληνας με διεθνή αναγνώριση και
καταξίωση, δεν έχετε βρει ακόμη την Ιθάκη σας. Αλήθεια, πού την αναζητείτε;

ΑΠ.: Στο άγνωστο έργο ­ που τελικά θα παραμείνει απραγματοποίητο.

ΕΡ.: Είπατε ακόμη ότι «ο συνθέτης δεν αναλύει τη μουσική του, μιλάει με
τη μουσική του».

ΑΠ.: Είναι ακριβώς αυτή και καμία άλλη…

ΕΡ.: Αν σας έβαζα να διαλέξετε ανάμεσα στα έργα σας «Μήδεια», «Ηλέκτρα»
και «Αντιγόνη», μη… βιαστείτε να μου πείτε ότι είναι όλα παιδιά σας. Ωστόσο
κάποιο απ’ όλα σας παίδεψε περισσότερο. Ποιο και γιατί;

ΑΠ.: Καμία δεν με παίδεψε. Αντιθέτως, έζησα μαζί τους τις ωραιότερες στιγμές
της ζωής μου.

ΕΡ.: Οι Έλληνες, στη μεγάλη τους πλειοψηφία, σας έχουν γνωρίσει ως
συνθέτη, πρωτίστως μέσα από τα τραγούδια σας, που έχουν χιλιοτραγουδήσει. Και
όμως, το συμφωνικό σας έργο είναι εξίσου μεγάλο. Για παράδειγμα, και ποιος δεν
συγκινείται ιδιαίτερα όταν ακούει το πρώτο μέρος από την 3η σας συμφωνία. Θα
‘λεγα ότι ένα μέρος του έργου σας ­ το συμφωνικό ­ παραμένει άγνωστο στον
«μέσο» Έλληνα…

«Μακρύς ο δρόμος…»

Η «Αντιγόνη». Ο Μίκης Θεοδωράκης μιλάει με πάθος για την τελευταία του όπερα στον Γιάννη Ε. Διακογιάννη και σημειώνει: «Από την εφηβεία μου ακόμα συνειδητοποίησα την ύπαρξη αυτών των αιωνίως επαναλαμβανόμενων κύκλων του Κακού»

ΑΠ.: Στο βάθος χαίρομαι που ένα μεγάλο μέρος του έργου μου παραμένει ακόμα
άγνωστο στο ελληνικό κοινό.

Έτσι ελπίζω ότι θα με ανακαλύπτουν για πολλά χρόνια. Είναι κάτι που μου αρέσει
να το σκέπτομαι.

Και θα ‘λεγα, όπως ο ποιητής, «Είθε να είναι μακρύς ο δρόμος…». Και θα είναι
μακρύς, γιατί για να γίνει κάτι τέτοιο, χρειάζονται εκατοντάδες δημόσιες
εκτελέσεις με χορωδίες και συμφωνικά συγκροτήματα. Εκατοντάδες παραστάσεις για
τις Όπερες και δεκάδες CD και Video.

ΕΡ.: Η παγκόσμια πρεμιέρα του έργου σας «Αντιγόνη» δίδεται στο Μέγαρο
Μουσικής, την ερχόμενη Πέμπτη. Ύστερα από τις παραστάσεις εκεί, πού θα θέλατε
να «ταξιδέψει» και ν’ ακουστεί το έργο σας;

ΑΠ.: Θέλω προπαντός να δοθεί η «Τριλογία» σαν ένα ενιαίο σύνολο. Τώρα με το
ανέβασμα της «Αντιγόνης» ανακαλύπτω ότι βρίσκομαι κοντά στην αντίληψη που έχω
για τη σκηνογραφική και σκηνοθετική αντιμετώπιση αυτών των έργων με την
προβολή της ελληνικής ταυτότητας που εδώ την καθορίζει ο τραγικός μύθος και
λόγος, τον οποίο εξάλλου προσπαθεί να εκφράσει με τον δικό της τρόπο και η
μουσική μου.

Πρώτα η θετική κρίση του λαού

ΕΡ.: Υπάρχει η μεγάλη τιμητική διάκριση, ένα Νόμπελ Ειρήνης.
Οι Έλληνες εύχονται να το πάρετε. Θα ήταν μεγάλη τιμή
για την Ελλάδα. Εάν τελικώς προταθείτε και σας το
δώσουν, ποιο θα είναι το επόμενό σας βήμα; Πώς θα το
αξιοποιούσατε για τον τόπο μας που τόσο όμορφα τραγουδήσατε και τραγουδάτε;

ΑΠ.: Το Νόμπελ υποτίθεται ότι δίδεται για το παρελθόν. Αν έρθει, ας ελπίσουμε
ότι το μέλλον θα είναι ακόμα καλύτερο για όλους…

ΕΡ.: Για έναν μεγάλο και διεθνή συνθέτη όπως εσείς, ποια νομίζετε ότι θα
ήταν η μεγαλύτερη ανταμοιβή, το μεγαλύτερο βραβείο;

ΑΠ.: Η θετική κρίση του Λαού και της Ιστορίας.

ΕΡ.: Αν είχε τη δυνατότητα ένας λαός ­ όχι κάποια κυβέρνηση ­ να σας
καλέσει να διευθύνετε ένα έργο σας, σε ποια χώρα θα επιλέγατε πρώτα να πάτε
και τι θα ερμηνεύατε;

ΑΠ.: Αν είχε μια τέτοια δυνατότητα ο λαός, θα προτιμούσα να με καλούσε να κάνω
κάτι χρησιμότερο ­ στην κατάσταση που βρίσκεται ­ και όχι να διευθύνω έργα μου.

ΕΡ.: Έχετε σκεφθεί ποτέ να υπηρετήσετε και να προσφέρετε στην Ελλάδα και
από τη θέση του Προέδρου της Δημοκρατίας;

ΑΠ.: Ως συνθέτης ποτέ. Ως πολίτης θα το ήθελα, όμως μέσα σε εντελώς
διαφορετικές συνθήκες και ιστορικές συγκυρίες. Κάτω από τις σημερινές
συνθήκες, όμως, όχι.

«Ο εγωισμός είναι ασφυξία»

Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η Ελλάδα έχει μείνει πίσω από την υπόλοιπη Ευρώπη.
Όταν θέτεις έναν τέτοιο προβληματισμό στον Μίκη Θεοδωράκη δεν δείχνει εύκολος
για μία πρόχειρη απάντηση. «Πείτε μου με ποια μέτρα και σταθμά καθορίζεται
αυτό το “εμπρός” και αυτό το “πίσω”, για να σας απαντήσω», σημειώνει.

Κι αν αφήσεις να υπονοηθεί ότι κάτι δεν έχει πάει καλά, και ότι κάποιος πρέπει
να φταίει γι’ αυτό, σχολιάζει χωρίς περιστροφές.

«Υπονοείτε ότι είμαστε πίσω… Ασφαλώς τεχνοκρατικά. Επομένως δεν μπορώ να
απαντήσω. Το μόνο που μπορώ να πω είναι ότι μπορούσαμε να έχουμε μια
διαφορετική εξέλιξη που να μας πλησίαζε προς εκείνο που εγώ θεωρώ ιδεώδες: την
εθνική αναγέννηση. Δυστυχώς, βρίσκω ότι οπισθοχωρήσαμε ως προς αυτόν τον
στόχο. Ποιος φταίει; Όλοι μας…».

Βεβαίως, το θέμα είναι πελώριο, όπως επίσης και το ζήτημα τι έχει ακολουθήσει
εκείνο το… περίφημο ’89. Ο Μίκης Θεοδωράκης απαντά σε μία σειρά από σχετικές ερωτήσεις.

Το 1989

ΕΡ.: Όλα φάνηκε να αλλάζουν στον κόσμο το ’89. Πολλοί έσπευσαν τότε να
πουν ότι η δημοκρατία «ταξίδεψε» στην Ανατολική Ευρώπη και ότι «τυραννικά
καθεστώτα πέρασαν στην ιστορία». Πόση αλήθεια και πόσο ψέμα κρύβουν αυτές οι
εκτιμήσεις και, κυρίως, πόσο καλύτερος ή χειρότερος έγινε ο κόσμος μετά το ’89;

ΑΠ.: Αν δούμε αυτή τη στιγμή ­ το ’89 ­ αφ’ υψηλού, διαχρονικά και από
ιστορική απόσταση, θα το χαρακτηρίζαμε σαν την τελική νίκη – ρεβάνς του
καπιταλιστικού συστήματος επάνω σε ό,τι είχε απομείνει από την Οκτωβριανή Επανάσταση.

ΕΡ.: Πόσο ουτοπία είναι τελικώς η υπόθεση του σοσιαλισμού και της…
αταξικής κοινωνίας;

ΑΠ.: Ο σοσιαλισμός δεν είναι ουτοπία. Και ίσως στο μέλλον πιο σύντομα απ’ ό,τι
νομίζει κανείς θα ξαναέλθουν στο προσκήνιο αυτές οι ίδιες ιδέες, φυσικά
προσαρμοσμένες στις νέες συνθήκες. Μιλάμε, αν δεν κάνω λάθος, για την αντίθεση
ανάμεσα στον εγωισμό και τον αλτρουισμό. Και το συμπέρασμα που θέλουν να
περάσουν στον κόσμο μετά την ήττα του σοσιαλισμού είναι ότι ο αλτρουισμός
αποτελεί ουτοπία. Εγώ θα πω ότι ο εγωισμός είναι ασφυξία. Αλήθεια, πόσο θα
κρατήσει ο άνθρωπος, πόσο θα κρατήσουν οι κοινωνίες και τα έθνη μέσα σ’ αυτή
τη φοβερή πνευματική ασφυξία και ψυχική ξηρασία στην οποία τα καταδικάζει το
θριαμβεύον σύστημα της εποχής;.

ΕΡ.: Μετά το ’89 ο κόσμος έγινε μονοπολικός. Οι ΗΠΑ έγιναν η απόλυτη ­
κυρίαρχη ­ δύναμη στον πλανήτη. Ποιες νομίζετε ότι είναι οι σημαντικότερες
επιπτώσεις (και για την Ελλάδα) από αυτή την εξέλιξη;

ΑΠ.: Τουλάχιστον, στη φάση της ανθρωποφαγικής τάσης της Νέας Τάξης με τους
βομβαρδισμούς αμάχων στη Γιουγκοσλαβία, ο λαός μας είπε όχι. Πόσο θ’ αντέξει
όμως; Και τι πρέπει να κάνουμε γι’ αυτό; Κι εγώ είμαι περίεργος ν’ ακούσω.

Η Ελλάδα

ΕΡ.: Πολλά άλλαξαν στα Βαλκάνια την τελευταία δεκαετία. Φοβάστε για την Ελλάδα;

ΑΠ.: Τρέμω.

ΕΡ.: Οι τελευταίοι σεισμοί έφεραν κοντά τους λαούς της Ελλάδας και της
Τουρκίας. Ωστόσο, η τουρκική κατοχή στην Κύπρο συνεχίζεται και οι διεκδικήσεις
της Άγκυρας στο Αιγαίο δεν φαίνεται να υποχωρούν. Ένα ερώτημα λοιπόν που
τίθεται είναι: πού αρχίζει και πού τελειώνει η «ελληνοτουρκική φιλία»;

ΑΠ.: Ο υπουργός Εξωτερικών της Ελλάδας σε συνέντευξή του στα «ΝΕΑ»
υπογραμμίζει ότι βρίσκει πολύ θετικό βήμα από μέρους της Τουρκίας τη δήλωση
Τζεμ ότι δεν υπάρχουν εδαφικές διεκδικήσεις. Την επομένη αρχίζει το τροπάριο
των διεκδικήσεων στο Αιγαίο… Πρόκειται για σενάριο τρέλας, που μόνο όταν
προχωρήσει κανείς στις μέσα σελίδες των εφημερίδων και δει τον χορό των αγορών
οπλικών συστημάτων ­ χορό τρισεκατομμυρίων που φεύγουν βεβαίως από το εθνικό
μας υστέρημα ­ κατανοεί το παιχνίδι που παίζεται εις βάρος των αφελών λαών
Ελλάδας και Τουρκίας, που δεν τους απομένει παρά ο Εγκέλαδος για να
διαπιστώσουν έστω και στιγμιαία πόσο κοντά βρίσκονται στην πραγματικότητα και
σε ποια φρικτή περιπέτεια τούς οδηγούν ξένα συμφέροντα.

ΕΡ.: Τι σας συγκινεί και τι σας απογοητεύει από την Ελλάδα του σήμερα;

ΑΠ.: Η γενικευμένη αφασία στην αντιμετώπιση ιδίως των ζωτικών μας προβλημάτων,
όπως η παράλογη αιμορραγία με τους πάνω από κάθε φαντασία εξοπλισμούς. Αλλά
και όσα έχουν σχέση με όλα τα καίρια εθνικά προβλήματα, από την Υγεία και την
Παιδεία έως τον Πολιτισμό και το Ήθος.