Το όνειρο του παλλαϊκού καπιταλισμού δεν κρατάει για πάντα

Όταν το καλοκαίρι του 1982 ο Ανδρέας Παπανδρέου με όρισε υφυπουργό Εμπορίου
­ με υπουργό τον Γιώργο Μωραΐτη ­ ανακάλυψα κάπου ανάμεσα σε άλλες σημαντικές
αρμοδιότητες για τομείς που καθημερινά ήταν αντικείμενο προσοχής του
οικονομικού και όχι μόνο τύπου (κρατικές προμήθειες, ασφαλιστικές εταιρείες,
προστασία του καταναλωτή, κ.λπ.) κάποιαν αρμοδιότητα εποπτείας επί του
Χρηματιστηρίου Αθηνών.

Πρέπει να ομολογήσω ότι ο μόνος λόγος για τον οποίο γνώριζα ότι υπάρχει αυτός
ο θεσμός, ήταν ένα πατσατζήδικο λίγο πιο κάτω, στη Σοφοκλέους, όπου εσύχναζα
με φίλους μου. Τότε, ο καθημερινός όγκος των συναλλαγών εκυμαίνετο περί τα
εκατόν πενήντα εκατομμύρια δρχ., ο Δείκτης ταλαντευόταν στο επίπεδο των 40
μονάδων και ο ετήσιος τζίρος στα δύο δισεκατομμύρια. Να ασχολείσαι με το
Χρηματιστήριο εθεωρείτο ιδιαιτερότητα που άγγιζε τα όρια της διαστροφής και οι
εκπρόσωποι των μετόχων μάλλον γραφικές προσωπικότητες.

Από υπερβάλλουσα ευσυνειδησία και μέχρις ενός σημείου και από ξενομανία, ενώ
γύρω μου εμαίνοντο οι μάχες της ντομάτας και της φρατζόλας, αποφάσισα να
ασχοληθώ και με αυτή την παράδοξη αρμοδιότητα, η πρακτική σημασία της οποίας
δεν ήταν εντελώς σαφής για τους περισσότερους από τους συνεργάτες μου. Με τη
βοήθεια μερικών απ’ αυτούς ­ θυμάμαι τον Μιχάλη Σάλλα και τον Μιλτιάδη
Νεκτάριο ­ αλλά και άλλους λιγότερο γνωστούς και με την τότε διοίκηση του
Χρηματιστηρίου δρομολογήσαμε μία σειρά από ενέργειες και ο ίδιος προσκλήθηκα
από την αγγλική κυβέρνηση και επισκέφθηκα το Stock Exchange στο City του
Λονδίνου. Ορισμένες ιδέες, όπως η μηχανογράφηση και η παράλληλη αγορά,
εγεννήθηκαν τότε και ολοκληρώθηκαν τα επόμενα χρόνια.

Ήταν χαρακτηριστικό ότι και μόνη η δημοσιοποίηση των σχετικών συσκέψεων και
επαφών, η διάδοση της φήμης ότι η κυβέρνηση κάτι θα κάνει για το
Χρηματιστήριο, στάθηκε ικανή να αυξήσει αισθητά τις αποδόσεις των
επενδεδυμένων κεφαλαίων.

Έχει ίσως λίγη σημασία να ρίξουμε μια περαιτέρω ματιά στην πρόσφατη ιστορία. Η
πορεία του Χρηματιστηρίου είναι στενά δεμένη με τις πολιτικές εξελίξεις. Κάθε
νέα κυβέρνηση (ακόμα και η σοσιαλιστική του Ανδρέα Παπανδρέου το 1981)
προκαλεί ελπίδες, που βαθμιαία μειώνονται μέχρι τις επόμενες εκλογές.

Έτσι, το 1981 ο δείκτης ανεβαίνει στο 87, για να φτάσει (… επί υπουργίας
μου) το 1982 στο 93 και μετά κατρακυλάει στο 59 το 1984. Ξανανεβαίνει περί το
100 το 1985 και ενώ ο Ανδρέας πειραματίζεται με τα νέα τζάκια, ανεβαίνει μέχρι
το 450, για να σκαρφαλώσει στο 932 το 1990, με τις ελπίδες που γεννά η
κυβέρνηση Μητσοτάκη και να ξαναπέσει, για να ισορροπήσει μόλις το 1996. Αμέσως
μετά τον σχηματισμό της κυβέρνησης Σημίτη, αρχίζει η σημερινή θριαμβευτική
πορεία: από το 933 του 1996, 1.480 το 1997, 2.738 το 1998 και το απίστευτο
6.000 το 1999.

Ανασφαλής θεσμός

«Κινδυνεύουν τα χρήματα του κόσμου; Όπως τίθεται το ερώτημα, η απάντηση δεν μπορεί, παρά να είναι απερίφραστα ναι. Το Χρηματιστήριο δεν είναι για τον “κόσμο” ή στον βαθμό που κανείς δεν μπορεί να απαγορεύσει στον άλλον να κάνει ό,τι θέλει με τα λεφτά του, για τον μέσο πολίτη αντιπροσωπεύει τους κινδύνους που κρύβει οποιαδήποτε χαρτοπαικτική δραστηριότητα»

Συμπεράσματα που θα μας ξαναχρειαστούν αργότερα, για το μέχρι το 1996 Χρηματιστήριο.

* Όποιος μπήκε στο Χρηματιστήριο και έμεινε, πάνω-κάτω κέρδισε μέχρι το 1996
τόσο όσο και αν επένδυε σε οποιαδήποτε άλλη επικερδή δραστηριότητα π.χ. σε
κατάλληλα ακίνητα.

* Το Χρηματιστήριο ήταν ένας θεσμός ανασφαλής απόλυτα και με κάποια αφέλεια θα
έλεγα προσηλωμένος στις εκάστοτε κυβερνητικές εξαγγελίες και πολιτικές εξελίξεις.

Διηγήθηκα την ιστορία αυτή, για να θυμίσω και κυρίως να δείξω στους νεώτερους
πόσο νέος θεσμός είναι ένα σύγχρονο, ώριμο και ανοιχτό στην οικονομική και
κοινωνική ζωή Χρηματιστήριο. Όπως κάθε νέος οργανισμός νομοτελειακά
αναπτύσσεται και δείχνει μεγάλη ζωτικότητα. Αυτό όμως σημαίνει ότι μπορεί να
κινδυνέψει θανάσιμα και από «παιδικές» ασθένειες, που άλλοι ωριμότεροι
οργανισμοί με μεγαλύτερη αντοχή απορροφούν και υπερβαίνουν.

Πολλοί Έλληνες και Ελληνίδες αναρωτιούνται τα τελευταία χρόνια, και ιδιαίτερα
από την αρχή του ολέθριου έτους 1999 χωρίς να παίρνουν ικανοποιητικές
απαντήσεις, πώς είναι δυνατόν τόσο γρήγορα και τόσο εύκολα να κερδίζουν τόσοι
πολλοί τόσο πολλά χρήματα. Από τη στιγμή που υπάρχουν περισσότεροι από ένα
εκατομμύριο κωδικοί, είναι σαφές ότι το φαινόμενο αγγίζει το ένα τέταρτο του
ενεργού, και ακόμα μεγαλύτερο, ποσοστού πληθυσμού.

Ας μου επιτραπεί να προσπαθήσω ν’ απαντήσω μερικά από αυτά τα ερωτήματα:

­ Πού βρέθηκαν αυτά τα λεφτά;

Ας δούμε, όμως, πρώτα την πορεία. Για να μην πάμε πολύ μακριά, ας θυμίσουμε
ότι επί φιλελεύθερης Νέας Δημοκρατίας (1990-1993) ο δείκτης από 932 ανέβηκε
στο 959 (!), ο συνολικός τζίρος από τα 608 στα 624 δισεκατομμύρια μόνο, ενώ
ενδιάμεσα έκανε κοιλιά στα 435 (1991) και στα 305 (1992). Τα κεφάλαια
εγκατέλειπαν προτροπάδην τον ναό τους, για να γλιτώσουν από την οικονομική
πολιτική των κυβερνήσεων Μητσοτάκη και αυτό νομίζω αποτέλεσε ένα ισχυρό
δίδαγμα για το μέλλον.

Το 1993 και το 1994, με την αναγγελία και την εφαρμογή μιας πολιτικής
εξυγίανσης της οικονομίας και πτώσης του πληθωρισμού, ο τζίρος διπλασιάζεται
και σταθεροποιείται στα 1.225 (1993) και 1.257 (1994) δισεκατομμύρια
υπερβαίνοντας για πρώτη φορά το όριο του τρισεκατομμυρίου. Ακολουθεί η γνωστή
πλέον πρόσφατη αναρρίχηση στα 1.817 δισεκατομμύρια το 1996, 5.540 το 1997,
13.322 το 1998 και 35.402 το 1999.

Υπάρχει κάπου ένα μυστήριο και είναι ανάγκη να κατασκευάσουμε σενάρια
αποτρεπτικά ενός επερχόμενου κινδύνου;

Κατ’ αρχήν, θα πρέπει να διαπιστώσουμε, αν το φαινόμενο είναι μοναδικό και
ύστερα απ’ αυτό αν είναι εξωλογικό.

Λυπάμαι για τις απανταχού Κασσάνδρες, αλλά ανάλογες εξελίξεις σημειώθηκαν, για
να μην πάμε πιο μακριά, σε δύο χώρες της Ευρώπης, την Ισπανία και την
Πορτογαλία, με την προοπτική της εισόδου τους στην ΟΝΕ.

Η βασική πηγή

Ανεξάρτητα από τις αντιδράσεις των χρηματιστών, «το Χρηματιστήριο είναι εντελώς απίθανο να σκάσει σαν φούσκα ή να καταρρεύσει σαν αλβανική πυραμίδα»

Η βασική πηγή των ποσών που κινούνται στο Χρηματιστήριο, είναι η ραγδαία
είσοδος εισοδημάτων από τον χώρο της παραοικονομίας που, όπως έχει
επανειλημμένα εκτιμηθεί, αντιπροσωπεύει το 30% της επίσημης οικονομίας και
όπου η ροπή προς αποταμίευση θα είναι, για ευνόητους λόγους, υψηλότερη. Το ότι
μερικά από αυτά τα εισοδήματα, πέραν του ότι παρανόμως αποκρύπτονται,
προέρχονται από παράνομες δραστηριότητες, είναι μια συζήτηση για την επιβολή
της τάξης και του νόμου και δεν χωράει εδώ.

Μία δεύτερη πηγή είναι η ιδιάζουσα σχέση μεταξύ του χρηματιστικού πληθωρισμού
και του πληθωρισμού στις τιμές των αγαθών και υπηρεσιών. Η πτώση των
τελευταίων αποδεσμεύει ονομαστικά εισοδήματα, για να επενδυθούν σε μετοχές.
Πρέπει επίσης να λάβουμε υπόψη μας ότι ενώ αυξήθηκαν αισθητά τα εισοδήματα των
κεφαλαίων την τελευταία τριετία δεν μειώθηκε αντίστοιχα το πραγματικό εισόδημα
των μισθωτών, γι’ αυτό και η συνολική ρευστότητα της οικονομίας κινείται σε
υψηλά επίπεδα, όπως αποδεικνύει ο κ. Κ. Βεργόπουλος σε άρθρο του την περασμένη
Κυριακή. Σε όλα αυτά πρέπει να προστεθεί και η επεκτατική πολιτική δανεισμού
που εφαρμόζουν οι τράπεζες αξιοποιώντας τα νέα χαμηλότερα επιτόκια ως
προπαγανδιστικό επιχείρημα.

Το αν αυτή η ρευστότητα, και ιδιαίτερα τα καταναλωτικά δάνεια που
χρησιμοποιούνται για την αγορά μετοχών, είναι ένας κίνδυνος για το μέλλον,
πρέπει να εξεταστεί σοβαρά από τους φορείς της οικονομικής πολιτικής.
Οπωσδήποτε, όμως, αν προστεθούν στο πανόραμα και οι εισροές από ξένους,
θεσμικούς και όχι μόνο επενδυτές, έχουμε την οικόνα μιας εξέλιξης που χάνει
πολύ από το μυστήριό της.

Υπάρχει μια ισχυρή δραχμή ενταγμένη στο Ευρωπαϊκό Νομισματικό Σύστημα, με
ορίζοντα την ΟΝΕ ύστερα από μερικούς μήνες, μια υγιής οικονομία που αγγίζει ή
ξεπερνά όλα τα κριτήρια της ΟΝΕ, στην 21η πλουσιότερη χώρα του κόσμου με έναν
από τους υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης στον ΟΟΣΑ: το παράδοξο θα ήταν αν το
Χρηματιστήριο δεν γνώριζε ημέρες λαμπρές.

­ Κινδυνεύουν τα χρήματα του κόσμου;

Όπως τίθεται το ερώτημα, η απάντηση δεν μπορεί παρά να είναι απερίφραστα ναι.
Το Χρηματιστήριο δεν είναι για τον «κόσμο» ή στον βαθμό που κανείς δεν μπορεί
να απαγορεύσει στον άλλον να κάνει ό,τι θέλει με τα λεφτά του, για τον μέσο
πολίτη αντιπροσωπεύει τους κινδύνους που κρύβει οποιαδήποτε χαρτοπαικτική
δραστηριότητα. Βεβαίως, το Χρηματιστήριο σε αντίθεση με το καζίνο είναι
φτιαγμένο για να κερδίζεις και όχι για να χάνεις μέσα σ’ ένα οικονομικό
περιβάλλον σαν αυτό που περιγράψαμε.

Οι προϋποθέσεις

Κάτι τέτοιο όμως προϋποθέτει:

­ Ότι έχεις αρκετά χρήματα.

­ Ότι κινείσαι με αρκετό χρονικό ορίζοντα και όχι σπασμωδικά.

­ Ότι έχεις τις σωστές και όσο γίνεται ολοκληρωμένες πληροφορίες για την
πραγματικότητα που εκφράζει η κάθε μετοχή.

­ Τέλος, αν κάποιος σε αντιπροσωπεύει, ότι αυτός είναι ικανός και έντιμος.

Συνολικά, πρέπει να περιμένουμε ότι μέσα στο επόμενο εξάμηνο το Χρηματιστήριο
θα σταθεροποιηθεί. Αυτό σημαίνει μικρούς συνολικούς ρυθμούς ανόδου στο τέλος
της περιόδου και ότι ενδιάμεσα μερικοί θα χάνουν, ενώ άλλοι θα κερδίζουν. Θα
πρόσθετα ότι οι πολλοί που έχουν και ξέρουν λίγα θα χάνουν, ενώ λίγοι που
ξέρουν πολλά θα κερδίζουν. Το όνειρο του παλλαϊκού καπιταλισμού δεν κρατάει
για πάντα.

Είναι, πάντως, εντελώς απίθανο το Χρηματιστήριο να σκάσει σαν φούσκα ή να
καταρρεύσει σαν αλβανική πυραμίδα. Όσοι τα λένε αυτά, αγνοούν το γεγονός ότι
σε συνθήκες κρίσης θα αναδειχθεί ο θεσμικός σκελετός της κεφαλαιαγοράς, ο
οποίος αντέχει σε πολλά Ρίχτερ. Ακόμα και δημοσκοπήσεις που θα δείχνουν ως
πιθανή μια νίκη του κ. Καραμανλή και του κ. Αλογοσκούφη δεν θα σταθούν ικανές
να προκαλέσουν μείζονα κρίση. Μπορεί, όμως, να προκαλέσουν αναταράξεις και
εκεί να χάσουν τις αποταμιεύσεις και τις ελπίδες τους αρκετοί αδαείς.

Τζογαδόρικο περίβλημα

Αν, λοιπόν, υπάρχει ένα σοβαρό πρόβλημα, αυτό είναι η είσοδος και η
εγκατάσταση στη ζωή μας της χρηματιστηριακής συμπεριφοράς και νοοτροπίας με το
χειρότερο δυνατό, το τζογαδόρικο και όχι το επενδυτικό περίβλημα.

Είναι γεγονός ότι, σύμφωνα με όλες τις εκτιμήσεις, οι επενδυτικές πρωτοβουλίες
στο Χρηματιστήριο (έκδοση νέων μετοχών και αυξήσεις κεφαλαίου) δεν ξεπερνούν
το 1,250 τρισεκατομμύριο. Η διόγκωση προέρχεται από τη συνεχή εισροή νέων
παικτών και όχι από την αύξηση των υφισταμένων επενδυτικών δυνατοτήτων που,
εξάλλου, λίγο ενδιαφέρουν τους τζογαδόρους.

Είναι, λοιπόν, ανάγκη η οικονομική πολιτική της κυβέρνησης να δείξει
περισσότερη φαντασία, για να ωθήσει την οικονομία προς νέες παραγωγικές
διεξόδους με νέες ιδιωτικοποιήσεις όπου αυτές επιβάλλονται, την ενθάρρυνση των
παραγωγικών επενδύσεων, ιδιαίτερα σε τομείς όπως οι νέες τεχνολογίες, τα
εξαγώγιμα προϊόντα και υπηρεσίες, οι μεταφορές και οι τηλεπικοινωνίες με
συμπληρωματικό κριτήριο τη δυνατότητα δημιουργίας νέων απασχολήσεων.

Πολλοί κλαίνε και οδύρονται, γιατί ο τζόγος στη Σοφοκλέους «εισάγει», λένε,
«τη νοοτροπία του εύκολου κέρδους και της αρπαχτής». Μα πού ζούσαν τόσα
χρόνια; Και αν υποθέσουμε ότι οι ίδιοι ανήκουν στην ελάχιστη μειοψηφία των
αγνών και αδιαφθόρων, σε κάποιο είδος μοναστικό τάγμα, δεν έχουν συγγενείς,
γείτονες, φίλους, συνεργάτες;

Η ιδεολογία του εύκολου κέρδους κυριαρχεί, δυστυχώς, στην Ελλάδα από την εποχή
της δημιουργίας του νεώτερου κράτους μας. Χρειάζονται προσπάθεια και διάρκεια,
για να εισαχθούν και να κυριαρχήσουν βεμπεριανά στοιχεία συμπεριφοράς στην
κοινωνική μας καθημερινότητα. Και το Χρηματιστήριο ούτε επιδεινώνει ούτε
βελτιώνει τίποτα. Απλώς, μέχρι ενός σημείου εκλογικεύει και αποκαλύπτει. Και
αυτό δεν είναι κακό.

Ας ηρεμήσουμε, λοιπόν, και ας απομυθοποιήσουμε αυτό τον νέο θεσμό, που θα μας
συνοδεύει εφεξής. Στη Σουηδία, έλεγε κάποτε ο πρωθυπουργός κ. Γκόραν, πρώην
γενικός γραμματέας των συνδικάτων, η Συνδικαλιστική Τράπεζα, μία από τις
μεγαλύτερες της χώρας, είχε τοποθετήσει τα βασικά της διαθέσιμα σε
Χρηματιστήρια της Νοτιοανατολικής Ασίας ­ Τόκιο, Σεούλ, Σιγκαπούρη και Χονγκ
Κονγκ. Μήπως είναι υγιέστερο να αποταμιεύσουν οι πολίτες σε έντοκα γραμμάτια
του Δημοσίου, να μεταβάλλεται η οικονομία σε μηχανή παραγωγής ραντιέρηδων
Μπαλζακικού τύπου μέσα από τη συνεχή διόγκωση του δημοσίου χρέους;

Αφήστε το ήσυχο

Ας αφήσουμε, λοιπόν, ήσυχο το Χρηματιστήριο, να πορευθεί τον δρόμο του. Δεν
προσφέρεται ούτε για τη συνεχώς λαίμαργη για ειδήσεις ­ αφού η βαθιά
αγραμματοσύνη παρεμποδίζει κάθε απόπειρα ανάλυσης ­ συντεχνία των ΜΜΕ ούτε για
τον αδίστακτο πολιτικό μας κόσμο.

Ας αποφύγουμε τις παρεμβάσεις και ιδίως τη χειρότερη από αυτές, που συνίσταται
στο να προειδοποιούμε συνεχώς βλοσυρά και αναίτια την κυβέρνηση να μην
παρέμβει. Με μία εξαίρεση: την αναγκαία σύνδεση της εκταμίευσης των δανείων με
την επίτευξη των στόχων που έχουν προσδιοριστεί και έναν συστηματικότερο
έλεγχο της πιστωτικής επιφάνειας του δανειολήπτη.

Όσο για τις εκλογές… Ούτε θα χάσει ούτε θα κερδίσει κανείς ψήφους από το
Χρηματιστήριο αυτό καθεαυτό. Η γενικότερη εντύπωση για τη διανομή του εθνικού
πλούτου, τις κοινωνικές συμμαχίες και τις επιλογές για το μέλλον του ενός ή
του άλλου πολιτικού φορέα θα καθορίσουν την κρίσιμη απόφαση μπροστά στην
κάλπη. Για όλα αυτά, όμως, θα χρειαστεί να επανέλθουμε. Κι ας μην ξεχνάει
κανείς: ψήφος αγανάκτησης υπάρχει, ψήφος ευγνωμοσύνης ουδέποτε.