ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Σεισμός και ψυχισμός

Ήρθαν τα πάνω κάτω, η γνωστή μεταφορά συνέβη στην πραγματικότητα. Με τον
αναπάντεχο σεισμό ήρθαν πράγματι τα πάνω κάτω. Η μεταφορά έχασε τη
συγκαλυμμένη της εκφραστική προστασία αφήνοντάς μας εκτεθειμένους μπροστά σε
μια γυμνή κυριολεξία.

«Κουνήθηκε το έδαφος κάτω από τα πόδια μου», «τρέμω ολόκληρη», «η ψυχή μου
σειέται». Στις καθημερινές αυτές φράσεις που κάθε τόσο εκφέρουμε για να
δηλώσουμε ένα αβάσταχτο συναίσθημα, ο σεισμός δανείζει το βάρος της δικής του
αλλόκοτης πραγματικότητας. Ο σεισμός κλέβει, λοιπόν, την προστασία του
μεταφορικού λόγου και μας αφήνει, όπως και μας άφησε, εκτεθειμένους στη γύμνια
και την αμείλικτη πραγματικότητα του κυριολεκτικού.

Σαν τον σχιζοφρενή που, όταν υποφέρει, δεν αρκείται να πει «η καρδιά μου πονά»
αλλά φθάνει στο σημείο να τραυματίσει με ένα μαχαίρι πραγματικά την καρδιά
του, και μόνον τότε αποκτά για κείνον νόημα η φράση «η καρδιά μου μάτωσε από
τον πόνο».

Ο σεισμός υπονομεύει την ψυχική ισορροπία έτσι καθώς μάς φέρνει αντιμέτωπους
με ανεξέλεγκτους τρόπους. Ανακινεί τον αρχαϊκό τρόμο, της πραγματοποίησης
(reification), της μετατροπής του εαυτού σε αντικείμενο. Αιφνιδίως
μετατρέπεσαι σε άβουλο ον, σε άθυρμα που υπόκειται στις βουλές μιας σκοτεινής
μοίρας, στους τριγμούς ενός γυάλινου εδάφους. Παίγνιο στα χέρια μιας μαγικής
δύναμης όπου αίφνης παύεις να ορίζεις και γίνεσαι οριζόμενος. Υποδαυλίζεται,
έτσι, η αίσθηση μιας απόλυτης ανημπόριας. Και γνωρίζουμε καλά από την
ψυχολογία πόσο η ανημπόρια αυτή (helplessness) μπορεί να γεννήσει την
κατάθλιψη ή ακόμη και τη βαριά ψύχωση. Το μικρό παιδί στην αρχή της ζωής του
όταν νιώθει ότι οι επιθυμίες και οι ανάγκες του μένουν αναπάντητες και τα
πράγματα γύρω του εκτυλίσσονται ερήμην του, οδηγείται σε ένα είδος συμβολικού
θανάτου, σε μια μαζική απόσυρση από το πραγματικό που ισοδυναμεί με «αυτισμό»
ή «ψύχωση». Όχι, δεν κινδυνεύουμε από κάτι τέτοιο. Όμως, η αίσθηση ότι δεν
μπορείς να ορίσεις την επόμενη στιγμή, ότι αυτή τη στιγμή που γράφεται αυτή
ακριβώς η γραμμή ή που διαβάζεται αυτή ακριβώς η γραμμή, μπορεί και να είναι η
ύστατη στιγμή του συγγραφέως ή του αναγνώστη, αυτός ακριβώς είναι και ο τρόμος
της αιφνίδιας καταστροφής που κομίζει μαζί του ο σεισμός. Ο τρόμος αυτός μάς
γυρνάει προς τα πίσω. Ο τρόμος αυτός μάς κάνει να συμπεριφερόμεθα σαν ανήμπορα
απροστάτευτα βρέφη. Απέναντι σε αυτόν τον τρόμο χρειάζεται να αμυνθούμε. Έτσι
κι αλλιώς, η βρεφική ηλικία είναι ή οφείλει να μείνει πίσω. Στο άλλοτε κι αλλού.

Μεγαλώνοντας, η αίσθηση της απόλυτης ανημπόριας είναι πάντα πλασματική, αφού
ποτέ δεν είμαστε απολύτως ανήμποροι. Δεν είναι μόνον η φονική ένταση των
απρόσμενων Ρίχτερ, από τα οποία χρειάζεται ως ενήλικοι πολίτες να
προστατευθούμε, είναι και οι σκοτεινές παρενέργειες του σεισμού. Ένα είδος
«παρα-οικονομίας» της φυσικής καταστροφής που ενεδρεύει. Είναι οι απατεώνες
κατασκευαστές των χάρτινων κτιρίων. Είναι οι ψευδολόγοι κράχτες των
κινδυνολογικών φημών, οι κάθε λογής κερδοσκόποι των συμφορών, είναι όσοι
σπεύδουν να μετατρέψουν την καταστροφή σε θέαμα. Επιστρατεύοντας τον ενήλικο
εαυτό μας οφείλουμε να αντιδράσουμε.

Η τηλεόραση μάς προσέφερε ένα θαυμάσιο μάθημα «σεισμικής προστασίας». Με
κομμένη την ανάσα παρακολούθησα στη ΝΕΤ την εκπληκτική αναμετάδοση σωτηρίας
των εγκλωβισμένων. Μια υποδειγματική αναμετάδοση, που για μια ακόμη φορά δεν
ενέδωσε στον εύκολο εντυπωσιασμό αλλά με λιτή σοβαρότητα και ήθος περισσό,
δίχως τα τρικ της συγκινησιακής βαρύθυμης μουσικής, δίχως τα συναισθηματικά,
και τόσο αλήθεια περιττά σχόλια, παρουσίασε αυτούσιο το γεγονός του σεισμού.

Ναι! Η ανημπόρια καραδοκεί. Έχουμε χρέος όμως στη ζωή να αντιταχθούμε σε
αυτήν. Όσο είμαστε ακόμα ζωντανοί οφείλουμε να συμπεριφερόμαστε ως ζωντανοί.
Και ζωντανός σημαίνει να αναγνωρίσεις ότι μέσα μας μπορεί να κρύβεται ένα
ακίνητο, ανήμπορο, καταπλακωμένο κάτω από τόνους μπετόν σώμα, αλλά ταυτόχρονα
μπορεί να κρύβεται και ένα θαρραλέο και ηρωικό σωστικό συνεργείο. Αυτό ας
είναι το μεγάλο μάθημα του σεισμού. Ναι ο καθένας από μας μπορεί να σώσει και
να σωθεί. Ο καθένας από μας μπορεί να καταπολεμήσει τον αρχαϊκό φόβο που μας
κάνει υποχείριο στο πιο τυφλό και αρχαϊκό κομμάτι του εαυτού μας.

Ο σεισμός δεν αναδεικνύει μόνον το βρεφικό κομμάτ, του εαυτού μας, αλλά και το
άλλο, το ηρωικά ενήλικο. Ας σταθούμε σε αυτό. Περισσότερο από ποτέ άλλοτε,
τώρα το χρειαζόμαστε.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.