ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Πολιτισμός και περιφέρεια

Ο προσεκτικός ταξιδιώτης των ελληνικών πόλεων, σίγουρα θα έχει εκπλαγεί από
τον αριθμό των πολιτιστικών κέντρων που φύτρωσαν σαν τα μανιτάρια τα τελευταία
χρόνια ανά την επικράτεια. Δεν πρόκειται, προφανώς, για κάποια ξαφνική έκρηξη
του πολιτιστικού γίγνεσθαι, αλλά για ξαφνική ανάδυση διαθέσιμων προς τούτο πόρων.

Πράγματι, οι κοινοτικές χρηματοδοτήσεις έρρευσαν αφειδώς προς την ελληνική
περιφέρεια, δίνοντας τη δυνατότητα σε νομάρχες και δημάρχους να
πραγματοποιήσουν παλαιότερες πολιτικές υποσχέσεις και να προσφέρουν «έργα
προβολής» του τόπου τους. Πολλά από αυτά τα κέντρα στεγάσθηκαν σε παραδοσιακά
κτίρια, πράγμα κατ’ αρχήν θετικό, αλλά σπάνια οι παρεμβάσεις κατάφεραν να
συνδυάσουν τον παραδοσιακό χαρακτήρα με τις σύγχρονες χρήσεις και λειτουργίες.
Το χειρότερο, όμως, είναι ότι ενώ δαπανήθηκαν υπέρογκα συχνά ποσά για την
ανακατασκευή των κτιρίων, πολύ λίγη προσοχή δόθηκε στον σχεδιασμό και στην
πρόβλεψη για το περιεχόμενό τους, καθώς και στη δυνατότητα των τοπικών
κοινωνιών να στηρίξουν τις φιλόδοξες αυτές προσπάθειες. Το σκεπτικό που
επικράτησε, ήταν μάλλον του τύπου: ας φτιάξουμε πρώτα τις υποδομές και για τα
υπόλοιπα βλέπουμε.

Ελάχιστα από αυτά τα κέντρα δικαιολογούν σήμερα τον τίτλο τους. Τα περισσότερα
υπολειτουργούν, οι εκδηλώσεις τους περιορίζονται στη μικρή τουριστική περίοδο
του καλοκαιριού, ενώ σπάνια καταφέρνουν να προσφέρουν ή να φιλοξενήσουν
πολιτιστικά προϊόντα ποιότητας. Γιατί αυτό απαιτεί γνώσεις, χρήματα, ανθρώπινο
δυναμικό, ιδέες και οργάνωση που ξεπερνούν κατά πολύ τη «φέρουσα ικανότητα»
των μικρών κυρίως κοινοτήτων. Οι καλές προθέσεις και μόνο αυτές δεν επαρκούν.
Πολλές φορές η ανεπάρκεια φέρνει το αντίθετο αποτέλεσμα. Απαξιώνει την ίδια
την ιδέα του πολιτισμού και στρέφει τον κόσμο σε άλλες μορφές κατανάλωσης,
πολύ πιο σίγουρες και καλύτερα πλασαρισμένες από το εμπορικό μάρκετινγκ:
συναυλίες «γνωστών» καλλιτεχνών και σπανιότερα κάποιες «πετυχημένες» θεατρικές παραστάσεις.

Ανάλογα ήταν τα αισθήματα που ένιωσα όταν επισκέφθηκα ­ κατά τη διάρκεια των
διακοπών μου ­ το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας στο Σίγρι της Μυτιλήνης. Κατ’
αρχήν, ο χώρος. Το άλλοτε γραφικό ψαροχώρι της ακραίας αυτής ελληνικής γης
είναι σήμερα ένας αισθητικά κακοποιημένος οικισμός, που ελάχιστα έχει να
προσφέρει στον τουρίστα και στον ταξιδιώτη ­ εκτός ίσως από το
εγκαταλελειμμένο κάστρο. Το μουσείο δεσπόζει στην κορυφή ενός λόφου στο μέσον
ενός απερίγραπτης ακαταστασίας οικοπέδου (προφανώς τα χρήματα δεν έφτασαν για
τη διαμόρφωση του χώρου). Το ίδιο το κτίριο, παρά τη μοντέρνα αρχιτεκτονική
του, αποτελεί δείγμα κατασκευαστικής άγνοιας σε ό,τι αφορά το εσωτερικό του
περιβάλλον. Τα ενσωματωμένα στο κέλυφος υαλόφρακτα αίθρια παγιδεύουν τον
καλοκαιρινό ήλιο, σε βαθμό που κάνουν αφόρητη την έστω και ολιγόλεπτη παραμονή
των επισκεπτών. Κατά τα άλλα, η φιλοδοξία των εμπνευστών του έργου ήταν να
φιλοξενηθούν σ’ αυτό τα ευρήματα του απολιθωμένου δάσους, το οποίο οι
ενημερωτικές πινακίδες διαφημίζουν κατά μήκος ολόκληρης της διαδρομής. Εδώ
έρχεται η δεύτερη απογοήτευση: ο εκθεσιακός χώρος, πρόχειρα διαμορφωμένος και
χωρίς την απαραίτητη οργάνωση, ελάχιστα πληροφορεί για την επιστημονική αξία
των απολιθωμάτων, για την ιστορία του γεω-φυσικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο
διαμορφώθηκαν, για τη θέση των μοναδικών αυτών μνημείων της φύσης στη
μακρόχρονη διαδικασία της εξέλιξης. Το γεγονός, για παράδειγμα, ότι στην
περιοχή αυτή βρέθηκαν λείψανα δέντρων που σήμερα βρίσκονται μόνο σε ορισμένα
δάση της Καλιφόρνιας, θα μπορούσε να ήταν μια θαυμάσια ευκαιρία για ένα μάθημα
φυσικής ιστορίας και οικογεωγραφίας του Αιγαίου, καθώς και για την παρουσίαση
των αλλαγών που επισυνέβησαν όλη αυτή την περίοδο των 10 εκ. χρόνων, όση είναι
δηλαδή η ηλικία των απολιθωμάτων. Αντ’ αυτού, ως μόνο γραπτό βοήθημα, στην
είσοδο του μουσείου διατίθενται τα πρακτικά ενός συνεδρίου (δεν περίσσεψε ούτε
χρόνος ούτε χρήμα για την έκδοση ενός αξιοπρεπούς οδηγού).

Για την απόδοση όμως δικαιοσύνης, οφείλουμε να σημειώσουμε ότι το μουσείο στο
Σίγρι δεν είναι τέκνο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, αλλά του υπ. Πολιτισμού. Για
το οποίο δεν ισχύουν τα ελαφρυντικά της έλλειψης πείρας και τεχνογνωσίας.
Προφανώς το έργο θυσιάστηκε, όπως και τόσα άλλα, στις περίφημες
προτεραιότητες. Μήπως πρέπει και γι’ αυτό να ασχοληθεί προσωπικά η κ. Παπαζώη;