ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η ψυχή στο σφυρί

«Of course all life is a process of breaking down»

F. Scott Fitzerald. The Crack-up

Το να «βγάλεις τα εσώψυχα στον αέρα» είναι μια πρόσφατη επινόηση της μιντιακής
εποχής. Στα περίφημα ριάλιτι σόου πρωταγωνιστεί ένας ξεγυμνωμένος, ανενδοίαστα
μη λογοκριμένος εαυτός. Σήμερα ο «εαυτός» δεν είναι αντικείμενο περιφρούρησης.
Προσφέρεται σε τιμή ευκαιρίας. Τα κίνητρα για τον εν δήμω δότη του εαυτού
είναι πολλαπλά:

­ Έστω για μια στιγμή το φως των προβολέων να πέφτει επάνω του φωτίζοντας το
χλωμό πρόσωπο. Ο πρώην ανύπαρκτος ­ έστω για ένα λεπτό ­ υπάρχει. Γίνεται
ορατός, αφού σύμφωνα και με τις συνταγές του Bourdieu σήμερα «υπάρχω σημαίνει
γίνομαι αντιληπτός».

Ας φαντασθούμε την ευτυχία του κομπάρσου, που για ένα κλάσμα του δευτερολέπτου
η κάμερα ξεχνιέται πάνω του. Ο χρόνος «παγώνει» και για ένα κλάσμα
συμπυκνωμένης αιωνιότητας ο κομπάρσος δικαιώνει την ύπαρξή του! Ω! τι
απρόσμενη ευτυχία!

Άλλο όφελος: η αίσθηση μιας ανέξοδης ψυχοθεραπείας. Η παραφθορά της
ψυχο-ανάλυσης. Το άτομο από σιωπηλό μεταμορφώνεται σε ομιλ-όν υποκείμενο. Με
τη φαντασίωση μιας γοργής ίασης από την αρρώστια της ζωής. «Έχω πρόβλημα»,
«Λέω πρόβλημα», «Με αφήνει το πρόβλημα».

Κι όμως όλα αυτά δεν είναι ίδιον της μικρής κακόβουλης οθόνης. Οι εφημερίδες
μιμούνται το τηλεοπτικό ήθος, έτσι ώστε η κάθε σελίδα να μεταμορφώνεται σε μια
μικρή οθόνη. Ο συμπυκνωμένος εντυπωσιασμός, το ζάπινγκ, η ευκολία στη
στιγμιαία αποκωδικοποίηση των μηνυμάτων.

Όσο για τους αρθρογράφους, πολλοί είναι εκείνοι που έλκονται από τις
προσωπικές εκμυστηρεύσεις. Η στήλη τους ξεχειλίζει από τα πάθη της προσωπικής
τους ζωής, που ανάγονται σε παγκοσμιοποιημένα «αγαθά» προσφέροντας στους
ίδιους χρήμα και δημόσια ύπαρξη. Έτσι, για παράδειγμα στον βρετανικό Τύπο, για
να μην μείνουμε στα καθ’ ημάς, κυρίαρχη είναι ακόμα και σε σοβαρές, τύπου
«Gardian», εφημερίδες η προσωπική αρθρογραφία. Γνωστοί δημοσιογράφοι όπως η
Τζούλι Μπάρτσιλ βγάζουν με ηδονοβλεπτική αυταρέσκεια τα άπλυτά τους στη φόρα.
Ενώ άλλοι κατασκευάζουν ιστορίες άκρατης δυστυχίας. Όπως ο Κρις Μόρις που
αποφάσισε να μεταφέρει στους αναγνώστες του την πορεία του προς μια
προαποφασισμένη αυτοκτονία.

Όσο ψευδής είναι η δήθεν επικείμενη αυτοκτονία του πλακατζή αρθρογράφου στον
«Observer» άλλο τόσο ασήμαντα και αστεία είναι τα δημοσιοποιημένα «άπλυτα» των
ερωτικών και συζυγικών απιστιών της κυρίας Μπάρτσιλ. Έχεις την αίσθηση ότι
αμφότεροι, καθώς και όλοι οι ομόλογοί τους, διά του Τύπου «κάνουν τη δουλειά
τους» ανταποκρινόμενοι στο νέο ήθος της εποχής.

Ήθος όπου υπέρτατος θεός είναι το θέαμα. Αντικείμενο θρησκευτικής, ιερής
λατρείας αυτό το αδηφάγο ζώο που ανοίγει το στόμα του και καταβροχθίζει τα
πάντα, προκειμένου να τα ξεράσει μετά ως αλεσμένη, καλοχωνεμένη τροφή. Κι έτσι
προσφέρονται δημοσίως οι οδύνες, οι έρωτες, τα μίση, ακόμη και αυτός ο ιερός
θάνατος. Μεταμορφωμένα όλα σε ανίερα, χυδαία, επικοινωνιακά και αγοραία τερτίπια.

Συλλογίζομαι και νοσταλγώ μιαν άλλη εποχή. Την εποχή που κάποιος άλλος
αποφάσιζε να εκτεθεί διά του περιοδικού Τύπου στο κοινό. Να βγάλει στη φόρα
τον εαυτό του. Ναι, δεν είναι της σήμερον αυτή η ανάγκη. Της σήμερον είναι
μόνον αυτοί οι απίστευτα χυδαίοι όροι κάτω από τους οποίους γίνεται. F. Scott
Fitzerald το όνομά του. «Esquire» το όνομα του περιοδικού που φιλοξένησε σε
τρεις συνέχειες τη σπαραχτική κατάθεση της ψυχής του. Την αφήγηση της
κατάθλιψης, ενός εσωτερικού θρυμματισμού, την ανελέητη αυτομαστίγωση της
σκέψης, του μυαλού, της καρδιάς του. Το πιο φοβερό ίσως ριάλιτι σόου που
γράφτηκε ποτέ. Αρχίζοντας από τη φράση που έγραψε ιστορία «Βεβαίως και κάθε
ζωή είναι μια διαδικασία αποσύνθεσης…».

1936. Τότε είχες την αίσθηση ότι ο συγγραφέας μέσα από τις λέξεις πέθαινε μαζί
τους λίγο λίγο. Αναλαμβάνοντας το κόστος να ξεγυμνώσει μέχρις εσχάτων τον
εαυτό του. Όπως παλαιότερα ο Flaubert που με το αίμα της ψυχής του έφτιαχνε
τις ηρωίδες του. «Η Έμμα Μποβαρύ είμαι εγώ!».

Τώρα για όλους όσους επιχειρούν δημοσίως να μιλήσουν για τον εαυτό τους Ω!
πόσο έχεις την αίσθηση ότι κοροϊδεύουν. Ότι πουλάνε τον εαυτό τους σε τιμή
κόστους. Κι εσύ, εσύ, εγώ, εμείς, υποκριτές αναγνώστες, τηλεθεατές ομοιώματά
μου, αδελφοί μου… όχι δεν είναι το ξεγύμνωμα, είναι μόνον το ξεπούλημα του
εαυτού, που όλοι μαζί απολαμβάνουμε σε αυτή την έσχατη άκρη του αιώνα…

* F. Scott Fitzerald «Το σπάσιμο» Εκδόσεις Ιστός. Μετάφραση Μανόλη Σαββίδη.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.