ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Πολιτική και αγορά…

Η ιστορία του καπιταλισμού είναι η ιστορία μιας δύσκολης ισορροπίας: της
ισορροπίας ανάμεσα στην αγορά και στην πολιτική. Η «αυτορρυθμιζόμενη» αγορά
δεν υπήρξε ποτέ. Εάν είχε υπάρξει, ο νόμος του ισχυροτέρου, αυτό το
εκπληκτικής αποτελεσματικότητας «συμβόλαιο τάξης» που χαρακτηρίζει τη ζούγκλα,
θα είχε γίνει ο κυρίαρχος κοινωνικός νόμος.

Ο 20ός αιώνας, αναφέραμε στο προηγούμενο σημείωμα, υπήρξε η περίοδος της
θέσμισης του «λαού» ­ του πληβειακού λαού ­ σε κεντρικό κοινωνικό και πολιτικό
πρωταγωνιστή της νεωτερικότητας. Για πρώτη φορά στην παγκόσμια ιστορία, οι
κατώτερες τάξεις, οι στερημένοι οικονομικού και μορφωτικού κεφαλαίου, οι
«αναρμόδιοι», όπως θα έλεγαν οι εκπρόσωποι των ελιτιστικών θεωριών, συγκροτούν
μια μεγάλη κοινωνική και πολιτική δύναμη. Για πρώτη φορά, επίσης, η ισχύς
αυτών των τάξεων δεν εκδηλώνεται με εκρήξεις και βραχύβιες εξεγέρσεις, αλλά με
τη δημιουργία μεγάλων οργανώσεων και ανθεκτικών κοινωνικών-εθνικών θεσμών
(εργατικά κόμματα, συνδικάτα, σύστημα μαζικής δημοκρατίας, κοινωνικό κράτος).
Ο σύγχρονος δυτικός πολιτισμός, που θεμελιώνεται στην ισορροπία ανάμεσα στη
λογική της αγοράς και στη λογική της αλληλεγγύης, είναι σε μεγάλο βαθμό το
αποτέλεσμα της δράσης αυτής ακριβώς της δύναμης.

Ωστόσο, η συρρίκνωση, από τη δεκαετία του ’70 και εντεύθεν, του κοινωνικού
κράτους και των κοινωνικών «κεκτημένων» οδηγεί σε κρίση αυτό τον πολιτισμό
«ισορροπίας». Η δε ενδεχόμενη επίταση της φιλελευθεροποίησης των κοινωνιών θα
ισοδυναμούσε, όπως σωστά έχει επισημάνει ο R. Castel, με μία «πραγματική
πολιτισμική αντεπανάσταση». Βρισκόμαστε σήμερα μπροστά σε μία τέτοια ιστορικής
σημασίας εξέλιξη;

Και ναι και όχι. Κατ’ αρχάς, αυτήν την πολιτισμική αντεπανάσταση κανένα
σημαντικό πολιτικό κόμμα δεν είναι σε θέση ρητά, ανοικτά, αποφασιστικά και με
ωμή συνέπεια να την επωμισθεί και να την φέρει εις πέρας. Συνεπώς, η πολιτική
του «συντριπτικού κτυπήματος», η πολιτική μετωπικής επίθεσης ενάντια στη
«λογική της αλληλεγγύης», είναι ελάχιστα πιθανή (άλλωστε θα ήταν εκλογικά
αναποτελεσματική). Αντιθέτως, η συνέχιση τής τρέχουσας πολιτικής, που οδηγεί
στη σταδιακή σύμπτυξη των θεσμών του κοινωνικού κράτους και στο αργό ροκάνισμα
των κατακτήσεων, είναι η ρεαλιστικότερη πιθανότητα. Δύο σημαντικοί παράγοντες
ωθούν σε αυτή την κατεύθυνση.

1. Η «μινιμαλιστική» διαχείριση της κοινωνικής κρίσης: οι
πολιτικές των κυβερνήσεων της Κεντροδεξιάς και της Κεντροαριστεράς, ακόμη και
όταν λαμβάνουν μέτρα ρύθμισης και όχι απο-ρύθμισης της αγοράς (μείωση ωρών
εργασίας, ενίσχυση ή καθιέρωση του βασικού μισθού, πολιτικές απασχόλησης των
νέων ανέργων κ.λπ.), είναι κατώτερες των περιστάσεων και, συνεπώς, ανεπαρκείς.
Ο πανικός που προκαλεί στα επιτελεία των εν λόγω κομμάτων το ενδεχόμενο της
απώλειας των στηριγμάτων τους στο εσωτερικό του δυναμικού τμήματος των μεσαίων
τάξεων (τμήμα που ταυτίζεται με τον «μοντερνισμό» και αποδίδει «μοντερνισμό»
στα κόμματα που επιλέγει να υποστηρίξει) παραλύει τους σύγχρονους «policy
makers» και καθιστά αδύνατο τον ριζικό επαναπροσανατολισμό των πολιτικών προτεραιοτήτων.

2. Η κατάτμηση και η ακραία έλλειψη συνοχής των θυμάτων της κρίσης: σε
αντίθεση με το εργατικό κίνημα του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, ο
σημερινός «λαϊκός χώρος» δεν αποτελεί συνεκτική κοινωνική και οικονομική
δύναμη. Οι απολύτως περιθωριοποιημένοι, οι άνεργοι με δικαίωμα επιδόματος
ανεργίας, οι μερικώς και «ευελίκτως» απασχολούμενοι, οι κλασικά βιομηχανικοί
εργάτες, οι μικρουπάλληλοι κάθε είδους στερούνται κοινών συνθηκών ζωής,
στερούνται κοινής οργάνωσης, στερούνται κοινής ιδεολογίας. Στερούνται δε συχνά
και κάτι πολύ απλούστερου και θεμελιωδέστερου. Δεν έχουν την αίσθηση της
χρησιμότητας, την αίσθηση ότι είναι αναγκαίοι στην οικονομική και κοινωνική
ζωή μιας χώρας.

Η υπεροψία των νέων μεσαίων τάξεων και η κρίση ισχύος (και συνακόλουθα η κρίση
αυτοπεποίθησης) των νέων λαϊκών στρωμάτων συντείνουν στη «μινιμαλιστική»
διαχείριση του νέου κοινωνικού ζητήματος και, άρα, στη σταδιακή απίσχνανση του
κοινωνικού κράτους. Βέβαια, η «μη οικονομία», δηλαδή η κοινωνία και η
πολιτική, εξακολουθούν να μετριάζουν τη φυσική βιαιότητα της αγοράς. Όμως, για
να χρησιμοποιήσω μία έκφραση χρηματιστηριακής προέλευσης, η σημερινή κίνηση
του «δείκτη» ­ του κοινωνικού, όχι του χρηματιστηριακού ­ είναι
«πλαγιομετωπική»: λίγο λίγο, η λογική της αγοράς «διορθώνει» τη λογική της
αλληλεγγύης, αντί αυτή η τελευταία να «διορθώνει» τη λογικής της αγοράς.

Ο Γεράσιμος Μοσχονάς είναι επίκουρος καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.