ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Αρχιτεκτονική και μέλλον

Η πόλη ­ ένα σύμβολο εξαιρετικά σύνθετο ­ ήτανε μια αφορμή για τον Καλβίνο
να εκφράσει, στο βιβλίο του «Οι Αόρατες Πόλεις», την ένταση ανάμεσα στη
«γεωμετρική λογική και το μωσαϊκό των ανθρωπίνων υπάρξεων».

Αυτή η δίδυμη σχέση, της γεωμετρίας και της ζωής παραπέμπει στο οριοθετημένο
κενό, στο οποίο εκτυλίσσεται η ζωή, η διαχείρισή του είναι καθοριστική για τη
συνθετική διαδικασία.

Τα κρίσιμα σημεία για τη σύνθεση στη λογοτεχνία, κατά τον Ίταλο Καλβίνο,
είναι: η ελαφράδα, η ταχύτητα (η σβελτάδα), η ακρίβεια, η ευκρίνεια, η
πολλαπλότητα και η συνεκτικότητα. Τα σημεία αυτά αναπτύσσονται στις
αμερικανικές διαλέξεις, που εκδόθηκαν μετά τον θάνατο του Καλβίνου με τον
τίτλο: «Έξη προτάσεις για τη χιλιετία» και εφαρμόζονται σε κάθε συνθετική
διαδικασία και ιδιαίτερα στην αρχιτεκτονική.

Θυμήθηκα τις προτάσεις του Καλβίνου στο πρόσφατο 20ό Συνέδριο της UIA (Διεθνής
Ένωση Αρχιτεκτόνων) στο Πεκίνο, που είχε ως θέμα: «Η Αρχιτεκτονική στον 21ό αιώνα».

Η πρόσφατη εκλογή του Βασίλη Σγούτα στη θέση του προέδρου της UIA αποτελεί
μοναδική ευκαιρία για την ουσιαστική προβολή της Ελλάδας σ’ έναν οργανισμό
παγκοσμίου κύρους.

Οι ενότητες των θεμάτων που απασχόλησαν τους διεθνούς εμβέλειας ομιλητές,
καθώς και τις ομάδες εργασίας, είχαν άμεση ή έμμεση σχέση με τη συνθετική
διαδικασία σε συνδυασμό με την ιδιαίτερα κρίσιμη σχέση της αρχιτεκτονικής και
του περιβάλλοντος.

Ανάμεσα στους ομιλητές, ο Kenneth Frampton, διάσημος κριτικός της
Αρχιτεκτονικής στην ομιλία του «Επτά σημεία για τη χιλιετία ­ ένα πρόωρο
μανιφέστο», αναφέρθηκε στην «αυτονομία» της αρχιτεκτονικής, σε σχέση με τη
φύση του κοινωνικο-πολιτισμικού ρόλου της.

Χαρακτηριστικές ήτανε οι εισηγήσεις των Jean Nouvel και Charles Correa.

Ο Nouvel βρήκε το νήμα που συνδέει το σύνολο του έργου του με την ιδέα της
αφαίρεσης βάρους από την ύλη, χαρακτηριστικό που παραπέμπει στην ελαφράδα, όχι
φυσικά στην επιπόλαιη ελαφρότητα· ο Valery είχε γράψει: «Να είσαι ελαφρός σαν
το πουλί, και όχι σαν το φτερό».

Από το πρώτο του σπίτι ως τα μεταγενέστερα έργα του, ο Nouvel διερευνά την
ελαχιστοποίηση της ύλης.

Σ’ αυτή την κατεύθυνση δούλεψε το Ινστιτούτο Αραβικού Κόσμου στο Παρίσι, με
την υπερευαίσθητη στο φως κατασκευή της πρόσοψης που βασίζεται στο διάφραγμα
της φωτογραφικής μηχανής. Το φως και οι σκιές στο εσωτερικό του κτιρίου
διαφοροποιούνται, ανάλογα με την ώρα, τη μέρα και την εποχή.

Ο Nouvel χρησιμοποιεί το φως ως πρωταρχικό υλικό της σύνθεσης, εκφράζοντας
έτσι τη δική του ποιητική και τις τάσεις της εποχής μας, για μια διαφορετική
ανάγνωση του κενού.

Ο Ινδός αρχιτέκτονας Correa, εξάλλου, αναφέρθηκε στην ατμόσφαιρα και στη
συνοχή της πόλης, όπου η συνεκτικότητα αποτελεί μια από τις σημαντικές αξίες
της αρχιτεκτονικής. Μίλησε για την οικειοποίηση μορφών και σχημάτων, που
απευθύνονται στην κοινότητα των ανθρώπων, για κτίρια που αποτελούν τμήματα
ενός συνόλου, σαν τα εξαρτήματα μιας μηχανής, για τη σχέση της αρχιτεκτονικής
με τον τόπο και την παράδοση, την α-νόητη μεταφορά και αντιγραφή μορφών, σε
αντίθεση με τη δημιουργική μεταμόρφωση και τη δημιουργική επαναανακάλυψη αξιών
του παρελθόντος.

Μίλησε για τον «τόμο μηδέν» της Ιστορίας που δεν έχει ποτέ ειπωθεί, αλλά
φωλιάζει σε μια γωνιά του μυαλού μας. Εμείς χτίζουμε τα κτίρια, είπε, και τα
κτίρια χτίζουνε εμάς. Αναφερόμενος στην αντίφαση της ανθρώπινης επικοινωνίας
και στον μύθο της σύγχρονης μεγαλούπολης, τέλειωσε με μια χαρακτηριστική
εικόνα: δύο άνθρωποι, μέσα σ’ ένα τμήμα τσιμεντένιου αποχετευτικού αγωγού,
κυκλικής διατομής, καθισμένοι ο ένας απέναντι στον άλλο κουβεντιάζουν με ένα
μπουκάλι μπίρας ανάμεσά τους, στο βάθος η νέα μεγαλούπολη, ο μύθος της
«υψηλής» τεχνολογίας που τους προτείνεται. Ο μύθος και οι αντιφάσεις, η
σύγχυση και το χάος, που εντείνουν την αβεβαιότητα, οι θεωρίες και τα αδιέξοδα.

Όποιο κι αν είναι το μέλλον της αρχιτεκτονικής του αιώνα που όποιο κι αν είναι
το υλικό της, το κύτταρο της πόλης και του πολιτισμού, ελπίζουμε ότι θα είναι
ακόμα αυτοί οι δύο άνθρωποι με τα σώματα, τις αισθήσεις και τις ευαισθησίες
τους που συζητάνε…

Αυτή τη γλυκιά επικοινωνία, την πραγματική εγγύτητα, οφείλουμε να διαφυλάξουμε
σαν ό,τι πιο πολύτιμο υπάρχει, σε μια εποχή που βάλλεται η σωματική υπόσταση
της αρχιτεκτονικής.

Όπως γράφει ο Μπρεχτ στο «Μικρό όργανο για το θέατρο», «η μικρότερη κοινωνική
μονάδα δεν είναι ο άνθρωπος, αλλά οι δύο άνθρωποι: στη ζωή αναδημιουργούμαστε αμοιβαία…».

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.