ΔΡΟΜΟΙ

Δεν είχαν περάσει…

… πολλά χρόνια από τότε που οι Αμερικανοί και οι Ρώσοι στρατιώτες
αγκαλιάστηκαν στις όχθες του Έλβα, όταν ξέσπασε ο Ψυχρός Πόλεμος. Μα εκεί που
η σύγκρουση των δύο κόσμων έγινε «θερμή» ήταν σε ένα άλλο μέτωπο: στο
πολιτιστικό. Εκδηλώθηκε σε πολλά «πεδία μάχης», σε βιβλία και περιοδικά,
συνέδρια και συναυλίες, καλλιτέχνες και συγγραφείς, πολιτικές και οικονομικές
θεωρίες. Αυτός ο πόλεμος ξεθύμανε όταν πια οι ΗΠΑ συνειδητοποίησαν πως είχαν
γίνει η μοναδική υπερδύναμη, γράφει η Φράνσις Στόνορ Σόντερς στο βιβλίο της «Η
CIA και ο πολιτιστικός Ψυχρός Πόλεμος» (εκδ. Granta).

Έως το 1950…

… η Αμερική κοίταζε πάνω από το συρματόπλεγμα τη Ρωσία, που εφάρμοζε
συγκροτημένη πολιτιστική πολιτική από την εποχή της Μεγάλης Αικατερίνης. Και
θέλησε να τη μιμηθεί. Καθώς «πάγωνε» ο Ψυχρός Πόλεμος και αποκρυστάλλωνε τις
ιδεολογίες, η αμερικανική κυβέρνηση άρχισε να δαπανά τεράστια ποσά σε μια
εκστρατεία πολιτιστικής προπαγάνδας. «Βασικό στοιχείο αυτής της εκστρατείας
ήταν να πείσει ότι δεν υπήρχε», λέει η Σόντερς. Ίσως γιατί εκπορευόταν από τη
CIA, από το Τμήμα Διεθνών Οργανώσεων, που είχε ιδρύσει το 1950 ο Τομ
Μπρέιντεν, πνευματικό παιδί του «αρχικατάσκοπου» Άλεν Ντάλες. «Σκοπός του
τμήματος», έλεγε ο Μπρέιντεν, «είναι να ενώσει τους διανοουμένους εναντίον της
Σοβιετικής Ενωσης, να δείξει πως η Δύση και οι ΗΠΑ είναι αφοσιωμένες στην
ελευθερία της έκφρασης».

Ραιημόν Αρόν…

… Αντρέ Μαλρώ, Άρθουρ Κέσλερ, Στήβεν Σπέντερ. Όλοι τους διανοούμενοι που,
άλλοι εν γνώσει τους και άλλοι εν αγνοία τους, βρέθηκαν άξαφνα συνδεδεμένοι με
έναν ομφάλιο λώρο χρήματος με τη CIA μέσω μετωπικών «πολιτιστικών και
ανθρωπιστικών» οργανώσεων. Ήταν η «πρώτη γραμμή» της αμερικανικής πολιτιστικής
επίθεσης. Το πιο εντυπωσιακό προπαγανδιστικό όπλο της CIA ήταν το Κογκρέσο
Πολιτιστικής Ελευθερίας, που διέθετε 20 έγκυρα περιοδικά, με πιο ξακουστό το
«Ενκάουντερ». Διαφήμιζε την «ανεξαρτησία» και την «ελευθερία» του, αλλά στην
πραγματικότητα έπαιρνε χρήματα και διευθυνόταν κατευθείαν από τη CIA. Ανάμεσα
στους συνεργάτες του που δεν γνώριζαν ποιος κινούσε τα νήματα ήταν ο Ιγκόρ
Στραβίνσκι, η Μαίρη Μακάρθι, η Χάνα Άρεντ και ολόκληρη η Φιλαρμονική της
Βοστώνης. Στο μέτωπο της τέχνης, ο αφηρημένος εξπρεσιονισμός του Τζάκσον Πόλοκ
(φωτ.) προωθήθηκε για να δείξουν οι ΗΠΑ πως η αμερικανική τέχνη κατείχε
ηγετική θέση στον κόσμο. Από αυτή την άποψη, η CIA μπορεί να θεωρηθεί ο
Μαικήνας του αμερικανικού μεταμοντερνισμού.

Ο μύθος…

… του δημοκρατικού προσανατολισμού αυτών των οργανώσεων καταρρίπτεται από το
βιβλίο της Σόντερς. Στην πραγματικότητα, οι οργανώσεις που προωθούσαν την
«πολιτιστική ελευθερία» δεν ήταν παρά απλά εργαλεία στα χέρια της αμερικανικής
κατασκοπείας. Ο πακτωλός των χρημάτων που αντιπροσώπευαν υποτροφίες ιδρυμάτων
όπως του Φορντ και του Φουλμπράιτ σε Ευρωπαίους διανοούμενους έχει την
προέλευσή του στη CIA. Πολλοί από αυτούς τους διανοούμενους ανακάλυψαν
αργότερα με φρίκη πως άθελά τους είχαν γίνει όργανα των «μαύρων αγγέλων» της
αμερικανικής κυβέρνησης. Όμως, η CIA εξακολουθεί να θεωρεί εκείνη την
«πολιτιστική εκστρατεία» ως ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματά της.