ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η δημοκρατία δεν εκδικείται

Η ελληνική δημοκρατία δεν περίμενε τον θάνατο του δικτάτορα για να τον
ξεπεράσει. Η προσωπική του ήττα, αλλά και το πολιτικό ήθος που εκπροσωπούσε
είχαν σφραγισθεί πολύ πριν από το φυσικό τέλος του. Κι αυτό είναι που
επιτρέπει στο πολίτευμά μας σήμερα να θεωρείται, παρά τις εμφανείς ατέλειές
του, πραγματικά δημοκρατικό.

Χαρακτηριστικό της δημοκρατίας είναι ότι νικά χωρίς να εκδικείται, γιατί η
ίδια της η μέθοδος την οδηγεί σε άλλον δρόμο. Εκεί που οι ιδέες και τα πρόσωπα
που τις εκπροσωπούν αναμετρώνται ανοικτά και δημόσια, η αλαζονεία της δύναμης,
μητέρας της εκδικητικότητας, είναι πιο δύσκολο να ευδοκιμήσει. Την καταστέλλει
η επίγνωση ότι η κατάκτηση της εξουσίας δεν είναι προνόμιο, ότι η εναλλαγή
αποτελεί στοιχείο υγείας του πολιτεύματος και ότι η νίκη στην πολιτική είναι
πάντα και βάρος. Οι νικητές που θα αφεθούν στην αλαζονεία της νίκης τους,
ξεχνώντας ότι στη δημοκρατία η εκλογική επικράτηση είναι το μέσο και όχι ο
στόχος, μπορούν να είναι σίγουροι ότι στην πρώτη ευκαιρία θα πάψουν να είναι
νικητές (και αυτό ακριβώς το μάθημα κινδυνεύουν να υποστούν οι σημερινοί
κυβερνήτες μας). Γι’ αυτό η δημοκρατία είναι πιο δυνατή από τη δικτατορία:
γιατί ανανεώνεται, κάνοντας κύκλους μέσα στο φως της ελευθερίας, εκεί που η
δικτατορία τρώει τις ίδιες της τις σάρκες, μην έχοντας αντίπαλο, μέσα στον
ζόφο της καταπίεσης.

Η μη εκδικητικότητα, όμως, δεν ταυτίζεται, ούτε καν συμβιβάζεται με τη λήθη. Η
δημοκρατία προχωρά προς τα μπρος, επειδή θυμάται, επειδή γνωρίζει τους εχθρούς
της και τα όπλα τους κι έτσι έχει τη δυνατότητα να μειώνει τις πιθανότητες να
τα χρησιμοποιήσουν. Ξέρει ότι θα υπάρχουν πάντα άνθρωποι, στους οποίους ο
πειρασμός της κατάλυσής της είναι το ίδιο αρχέγονος και ορμητικός με την
ενδιάθετη τάση κάποιων άλλων ­ ευτυχώς των συντριπτικά περισσοτέρων ­ για
ελευθερία και δικαιοσύνη. Ξέρει ότι αυτοί που την κατέλυσαν μια φορά, άφησαν
τον σπόρο και για μια νέα παρόμοια προσπάθεια: αυτό είναι το πραγματικό νόημα
των φωνών που, σήμερα ακόμα, λένε ότι έγιναν «πολλά καλά για τον τόπο κατά την
επταετία». Για τον λόγο αυτό είναι σημαντικό που αποδείχθηκε ότι πράγματι,
όταν η ελληνική δημοκρατία «έλεγε ισόβια, εννοούσε ισόβια», αντιστεκόμενη στις
φωνές ­ και δεν ήταν λίγες ούτε μονάχα γραφικές ­ που με πρόφαση έναν κακώς
νοούμενο ανθρωπισμό ονειρεύονταν να προσεταιρισθούν εκλογικά τα ακροδεξιά
στοιχεία. Θα ήταν δε ιστορική αδικία να μην αναγνωρισθεί στη μεγάλη παράταξη
της Δεξιάς, στη χώρα μας τουλάχιστον, αυτό, ότι δηλαδή σε γενικές γραμμές δεν
έπαιξε στην πλάτη της δημοκρατίας με την ψυχή και τη σάρκα της δικτατορίας.

Ανησυχητικό θα ήταν αν ο δικτάτορας πέθαινε ξεχασμένος. Θα ήταν δείγμα
μικρότητας και έλλειψης αυτοπεποίθησης να πέθαινε λοιδορούμενος. Αλλά
ενδεχόμενη παροχή σε αυτόν από την Πολιτεία του υπέρτατου αγαθού, που
συνειδητά και με τέτοια σκληρότητα στέρησε από τον ελληνικό λαό επί επτά
ολόκληρα χρόνια, θα πρόδιδε ασύγγνωστη αδυναμία κατανόησης των πράξεών του
και, ιδίως, των επιπτώσεών τους στον κοινωνικό βίο. Την ανωτερότητά της και
την τήρηση των αρχών που η ίδια επαγγέλλεται, η δημοκρατία μας την απέδειξε
πρώτα – πρώτα με τον τρόπο που δίκασε τους απριλιανούς πραξικοπηματίες,
χρησιμοποιώντας αυστηρά νομικά κριτήρια και αποφεύγοντας τους χαρακτηρισμούς,
τη συνθηματολογία και την πολιτικοποίηση. Τους χάρισε τη ζωή, μετατρέποντας
την ποινή του θανάτου σε ισόβια και δείχνοντας ότι, αν κάποιες πράξεις δεν
συγχωρούνται, η δημοκρατία σέβεται την ανθρώπινη ύπαρξη, ακόμα και των εχθρών
της. Τους εξασφάλισε ανθρώπινες συνθήκες κράτησης, έτσι ώστε να μην
εξευτελίσει το συμβολικό νόημα της αταλάντευτης θεσμικής της αυστηρότητας. Δεν
κυνήγησε τους εναπομείναντες νοσταλγούς τους, κατανοώντας ότι ο καλύτερος
τρόπος να τους εξουδετερώσει είναι να τους αφήσει να δείξουν το πραγματικό
τους πρόσωπο. Κι έτσι κι έγινε. Ο Αλέκος Παναγούλης πρόσφερε, μετά θάνατον,
μια ακόμα υπηρεσία στη δημοκρατία για την οποία έδωσε τη ζωή του. Αυτοί που
σύλησαν τον τάφο του στη μνήμη του δικτάτορα έγραψαν μόνοι τους τον επίλογο
των ιδεών της δικτατορίας στην Ελλάδα.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.