«Αγκάθια» Κυπριακό και ευρωτουρκικές σχέσεις

Κρίσιμες αποφάσεις σε δύο μεγάλα θέματα των ελληνοτουρκικών σχέσεων ­ το
Κυπριακό και τις σχέσεις Τουρκίας – Ευρωπαϊκής Ένωσης ­ θα κληθεί εκτός
απροόπτου να λάβει η ελληνική κυβέρνηση.

Το γεγονός μάλιστα ότι οι αποφάσεις αυτές θα συμπέσουν χρονικά με την
προεκλογική ουσιαστικά περίοδο προβληματίζει ιδιαίτερα την κυβέρνηση. Την ίδια
στιγμή, εντύπωση έχει προκαλέσει η «προθυμία» της Άγκυρας να δεχθεί το πλαίσιο
επικοινωνίας που πρότεινε η Αθήνα.

Το ένα θέμα που… ανεβάζει ταχύτητα τους αμέσως προσεχείς μήνες είναι το
Κυπριακό. Ο Πρόεδρος Κληρίδης και ο Ραούφ Ντενκτάς, έχοντας πλέον την πίεση
της Ομάδας των Οκτώ ­ ουσιαστικά, δηλαδή, των Ηνωμένων Πολιτειών ­ καλούνται
να βρεθούν πρόσωπο με πρόσωπο και χωρίς προαπαιτούμενα και να λύσουν ύστερα
από 25 χρόνια το Κυπριακό.

Οι συνθήκες

Όμως, παραδέχονται οι πάντες πλέον στο υπουργείο Εξωτερικών, οι «συνθήκες» του
1999 δεν είναι οι καλύτερες δυνατές. Και μια πρόγευση του ασφυκτικού κλοιού
στον οποίο θα βρεθούν Αθήνα και Λευκωσία είναι τα σχέδια ψηφίσματος που
προωθούνται στον ΟΗΕ. Όπως έλεγε διπλωματική πηγή, «αυτά που κάποτε θεωρούσαμε
αυτονόητα και δεδομένα τώρα έχουν γίνει αντικείμενο αγώνα και μάχης, και
κινδυνεύουμε να τα χάσουμε».

Θα μπορούσε κάποιος, βέβαια, να υποστηρίξει ότι η απόφαση ανήκει στη Λευκωσία
­ και άρα δεν καλείται η Αθήνα να πάρει θέση. Όμως, η όλη διαδικασία που
ξεκινά τον Σεπτέμβριο ­ και σύμφωνα με τους «Οκτώ» πρέπει να έχει λήξει τον
Νοέμβριο ­ προβλέπει και τον λεγόμενο «εξώτερο κύκλο» εμπλεκομένων χωρών.
Επιπλέον, θα ήταν τουλάχιστον αφελές να πιστέψει κανείς ότι η Λευκωσία θα
πάρει πάνω της όλο το βάρος και δεν θα το… μοιραστεί με τη μητέρα Ελλάδα.

Το δεύτερο «γήπεδο» εξωτερικής πολιτικής στο οποίο θα δοκιμαστεί η κυβέρνηση
είναι οι ευρωτουρκικές σχέσεις ­ ένα θέμα που έθιξε ακροθιγώς και ο κ. Τζεμ
στη συνάντησή του με τον Γιώργο Παπανδρέου. Διπλωματικές πηγές εκτιμούν ότι
ένας από τους κυριότερους λόγους που ώθησαν την Άγκυρα να δεχθεί ουσιαστικά το
πλαίσιο διαλόγου που πρότεινε η ελληνική πλευρά είναι και η επιθυμία της να
φανεί «καλό παιδί» εν όψει της Συνόδου Κορυφής του Ελσίνκι, που θα επαναφέρει
την ενταξιακή προοπτική της Τουρκίας.

Το ερώτημα είναι υπό ποίες προϋποθέσεις η Αθήνα θα δεχθεί να αποκτήσει
καθεστώς υποψήφιας χώρας. Σύμφωνα με πηγές του υπουργείου Εξωτερικών, η
ελληνική στάση θα εξαρτηθεί από τρία πλαίσια: την πορεία των ελληνοτουρκικών
συναντήσεων που αποφασίσθηκαν στη Νέα Υόρκη, τη στάση της Άγκυρας στο Κυπριακό
και τις πολιτικές εγγυήσεις που είναι διατεθειμένοι να παράσχουν οι εταίροι,
τόσο για την ένταξη της Κύπρου όσο και για την αλληλεγγύη με την Ελλάδα.

Στο μεταξύ, ποικίλες ερμηνείες δίδονται στο υπουργείο Εξωτερικών για την
προθυμία με την οποία η Άγκυρα δέχθηκε το πλαίσιο που περιέγραψε στην επιστολή
του ο κ. Παπανδρέου.

Μια εξήγηση είναι ότι, σε αντίθεση με την Αθήνα, που βρίσκεται εν όψει
προεκλογικών δεδομένων, η Άγκυρα πρώτη φορά εδώ και χρόνια έχει ισχυρή
κυβέρνηση ­ και άρα μπορεί να κάνει «ανοίγματα», που άλλες εποχές δεν θα
διακινδύνευε. Όμως, εξήγηση είναι και το προσωπείο του «καλού παιδιού» που
θέλει η Άγκυρα να επιδείξει στην Ε.Ε. Διπλωματικές πηγές, μάλιστα, λένε ότι
κίνητρό της για αυτό δεν είναι απλώς μια θετική απόφαση των «15» τον Δεκέμβριο
στο Ελσίνκι. Αλλά, προσθέτουν, ενδεχομένως στην Τουρκία μετά τα διδάγματα του
Κοσόβου να μην «ποντάρουν» πια εξ ολοκλήρου στις ΗΠΑ, τις οποίες φοβούνται με
την πολιτική τους για τις μειονότητες ­ και να θέλουν περισσότερο την
προσέγγιση με την Ένωση.

Τα κόμματα

Στον χώρο της αντιπολίτευσης, οι αντιδράσεις για τη συνάντηση Παπανδρέου –
Τζεμ δεν χαρακτηρίσθηκαν από ιδιαίτερη οξύτητα. Ο εκπρόσωπος της Ν.Δ. Άρης
Σπηλιωτόπουλος επισήμανε ότι δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις (σεβασμός εδαφικής
ακεραιότητας, εγκατάλειψη απειλών) για έναν ελληνοτουρκικό διάλογο. «Και
τούτο, σε συνδυασμό με την εγνωσμένη αναποτελεσματικότητα και υποχωρητικότητα
της κυβέρνησης Σημίτη, δημιουργεί ανησυχία ότι ολισθαίνουμε σε επικίνδυνες για
τα εθνικά μας συμφέροντα περιπλοκές».

Σε άλλο πνεύμα κινήθηκαν ο επίτιμος πρόεδρος της Ν.Δ. Κωνσταντίνος Μητσοτάκης
και ο πρώην πρόεδρος της Ν.Δ. Μιλτιάδης Έβερτ.

* Ο κ. Μητσοτάκης επισήμανε ότι «η απόφαση της κυβέρνησης Σημίτη να
προχωρήσει σε διάλογο με την Τουρκία και γενικότερα η προσπάθεια βελτίωσης των
ελληνοτουρκικών σχέσεων μετά την περίοδο έντασης που δημιούργησε η υπόθεση
Οτζαλάν, αποτελεί μια ορθή πολιτική επιλογή».

* Ο κ. Έβερτ τόνισε ότι «ορθά η κυβέρνηση συζητεί με την Τουρκία τα
θέματα που αφορούν την τρομοκρατία. Η Τουρκία όμως οφείλει να σέβεται τα
ανθρώπινα δικαιώματα. Η συνεργασία Ελλάδας – Τουρκίας με αμοιβαιότητα θα
ωφελήσει και τις δύο χώρες.

* Ο πρόεδρος του ΔΗΚΚΙ Δημήτρης Τσοβόλας έκανε λόγο για διολίσθηση «σε
έναν απαράδεκτο και μάλιστα άνευ όρων διάλογο με την Τουρκία, υπό την πίεση
της Ουάσιγκτον και άλλων μεγάλων δυνάμεων της Δύσης».

* Ο ΣΥΝ υποστήριξε ότι «η αποδοχή εκ μέρους του κ. Παπανδρέου να
συμπεριληφθεί στην ατζέντα των συζητήσεων το θέμα της τρομοκρατίας εγκυμονεί
σοβαρούς κινδύνους για τη χώρα μας και συνιστά λάθος για το οποίο η κυβέρνηση
οφείλει να δώσει εξηγήσεις».

25 ΧΡΟΝΙΑ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑΣ ΤΗΣ ΑΓΚΥΡΑΣ ΝΑ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΤΕΙ ΤΟΝ ΔΙΑΛΟΓΟ

1975

Τον Μάιο του 1975 οι Κ. Καραμανλής και Σ. Ντεμιρέλ συναντώνται στις Βρυξέλλες
και συμφωνούν για την επίλυση της διαφοράς ως προς την υφαλοκρηπίδα με
προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης. Δεν χρειάστηκαν παρά 4 μήνες για να
υπαναχωρήσει η Άγκυρα και να ζητήσει την επίλυση της διαφοράς μέσω διμερών διαπραγματεύσεων.

1978

Τρία χρόνια αργότερα (Μάρτιος ’78) ο τότε πρωθυπουργός Κ. Καραμανλής
συναντάται με τον κ. Μπ. Ετζεβίτ στο Μοντρέ και συμφωνούν να προχωρήσουν τις
συνομιλίες. Λίγες μόλις ημέρες μετά ο Τούρκος πρωθυπουργός απειλεί να μην
υποβάλει προτάσεις για το Κυπριακό αν δεν αρθεί το εμπάργκο όπλων των ΗΠΑ στην
Τουρκία. Η Ουάσιγκτον, που πάντα βρισκόταν πίσω από τέτοιου είδους
διαδικασίες, τερμάτισε το εμπάργκο, αλλά η Άγκυρα δεν έκανε καμία υποχώρηση
στο Κυπριακό…

1983

Το καλοκαίρι του 1983 αν και έχει τεθεί σε (θεωρητική) ισχύ μεταξύ Άγκυρας και
Αθήνας αποχή από δηλώσεις και ενέργειες που θα έθιγαν η μία την άλλη, το
ερευνητικό σκάφος «Πίρι Ρέις» εντοπίζεται στο Αιγαίο να διεξάγει έρευνες.
Υπήρξε ένταση που εκτονώθηκε μετά τη διαβεβαίωση ότι οι έρευνες αφορούν τη
μόλυνση των θαλασσών και ότι τα συμπεράσματα θα υποβληθούν στον ΟΗΕ.

1987

Τον Μάρτιο του 1987 έγινε η πιο μεγάλη κρίση πριν από τα Ίμια. Ελλάδα και
Τουρκία έφθασαν στα πρόθυρα του πολέμου. Ο Τ. Οζάλ προτείνει αμοιβαίο «πάγωμα»
γεωτρήσεων στο Αιγαίο απειλώντας με πόλεμο. Η Αθήνα έβγαλε τον Στόλο στο
Αιγαίο. Το «πάγωμα» των γεωτρήσεων έγινε ωστόσο αποδεκτό.

1988

Μερικούς μήνες αργότερα, τον Ιανουάριο του 1988, έχουμε το περίφημο Νταβός.
Πρόκειται ουσιαστικά για έναρξη διαλόγου εφ’ όλης της ύλης με επιτροπές που θα
προάγουν τη συνεργασία σε εμπόριο, τουρισμό, επικοινωνίες κ.λπ. και θα
εντοπίσουν τα προβλήματα. Η τουρκική πλευρά παραμένει αδιάλλακτη και θέτει
αξιώσεις επί της κυριαρχίας.

* Το ίδιο έτος (Μάιος) υπογράφεται το Μνημόνιο Παπούλια – Γιλμάζ για
Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης. Η Τουρκία δεν σεβάστηκε ποτέ τις διατάξεις που υπέγραψε.

1991

Νέα κυβέρνηση (Ν.Δ.) και σε συνάντηση Μητσοτάκη – Γιλμάζ, το 1991 στο Παρίσι,
η Άγκυρα ζητεί συνεκμετάλλευση του Αιγαίου. Η πρόταση απορρίπτεται.

1992

Το Νταβός ξανά στην επικαιρότητα. Το 1992 Μητσοτάκης και Ντεμιρέλ συζητούν για
σύναψη Συμφώνου Φιλίας και Συνεργασίας πριν από την προώθηση του Κυπριακού. Με
διαπραγματευτικά «τερτίπια» η Άγκυρα επιχειρεί εκμετάλλευση της υπόθεσης εις
βάρος του Κυπριακού.

* Το ίδιο έτος ο Κ. Μητσοτάκης επισκέπτεται την Τουρκία. Ξανά συμφωνία
για ειρηνική επίλυση των διμερών προβλημάτων.

1996

Ιανουάριος 1996. Κορύφωση της έντασης στις σχέσεις Ελλάδας – Τουρκίας με
αφορμή τις αξιώσεις της Άγκυρας στα Ίμια. Παρ’ ολίγον ένοπλη σύγκρουση.

* Τρεις μήνες αργότερα οι υπουργοί Εξωτερικών των δύο χωρών συναντώνται
στο Βουκουρέστι. Η Άγκυρα θέτει θέμα «γκρίζων» περιοχών και δέχεται μεν
προσφυγή στη Χάγη για τα Ίμια, εφ’ όσον όμως η Αθήνα δεχθεί αντίστοιχη
προσφυγή για αποστρατιωτικοποίηση των νησιών του Αν. Αιγαίου.

* Οκτώβριος του 1996. Στο περιθώριο της παρευξείνιας συνεργασίας στη
Μόσχα συναντώνται Σημίτης και Ντεμιρέλ. Ο Έλληνας Πρωθυπουργός δήλωσε ότι η
βήμα-βήμα ελληνοτουρκική προσέγγιση μπορεί να ξεκινήσει σε χαμηλό επίπεδο.

1997

Μάιος ’97. Μερική συμφωνία για Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, ενώ ο κ.
Ντεμιρέλ δηλώνει ότι η χώρα του είναι έτοιμη να υπογράψει σύμφωνο μη επίθεσης
με την Ελλάδα, εμμένοντας ωστόσο στην ισχύ του casus belli αν η Ελλάδα
προχωρήσει σε επέκταση των χωρικών υδάτων σε 12 μίλια.

* Τον Ιούνιο, το μνημόνιο της επιτροπής των Τούρκων εμπειρογνωμόνων που
επιδόθηκε στην Ελλάδα μέσω της ολλανδικής προεδρίας της Ε.Ε., κάνει λόγο για
απευθείας ελληνοτουρκικό διάλογο επί της ουσίας.

* Η συνέχεια δόθηκε ένα μήνα μετά, στη Μαδρίτη. Ο κ. Ντεμιρέλ και ο κ.
Σημίτης υπέγραψαν την ομώνυμη Διακήρυξη, η οποία προβλέπει ότι οι δύο χώρες θα
κάνουν προσπάθειες προώθησης των διμερών σχέσεων, αλλά σημειώνεται και η
ανάγκη σεβασμού των νόμιμων ζωτικών συμφερόντων στο Αιγαίο. Το σημείο αυτό
επικρίνεται έντονα από στελέχη του ΠΑΣΟΚ.

* Το φθινόπωρο όμως το θερμόμετρο ανεβαίνει πάλι λόγω του θέματος των
S-300 και των απειλών της Άγκυρας. Πάγκαλος και Τζεμ συναντώνται στη Νέα Υόρκη
με αμερικανική ουσιαστικά προτροπή, αλλά ουδέν επετεύχθη. Η Άγκυρα επεδίωξε να
διευρύνει τον διάλογο και σε άλλα θέματα πέραν των Ιμίων.

* Δεκέμβριος 1997. Στη Διαβαλκανική Συνάντηση της Κρήτης συναντώνται
Σημίτης και Γιλμάζ, χωρίς όμως αποτέλεσμα.

1998

Τον Δεκέμβριο 1998 στην Αττάλεια της Τουρκίας, πάλι στο πλαίσιο της
Διαβαλκανικής οι ηγέτες των δύο χωρών έχουν μία ακόμη άκαρπη συνάντηση.