ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Πανεπιστήμιο σε Μετάβαση

Οι ραγδαίες εξελίξεις που πραγματοποιούνται στα Πανεπιστήμια τις τελευταίες
δεκαετίες, δεν αφορούν μόνο τη χώρα μας, αλλά είναι ένα παγκόσμιο φαινόμενο
που χρήζει ιδιαίτερης ανάλυσης και ερμηνείας.

Διαρθρωτικές αλλαγές συντελούνται στη λειτουργία και τον ρόλο του
Πανεπιστημίου ως θεσμού, στη σχέση του Πανεπιστημίου με την κοινωνία και το
κράτος, καθώς και στις αξίες και στους στόχους που καλείται σήμερα να
υπηρετήσει. Παρά το γεγονός ότι δεν έχει ακόμη αποκρυσταλλωθεί ο νέος ρόλος
του Πανεπιστημίου στον 21ο αιώνα, καθόσον διατυπώνονται αντιμαχόμενες απόψεις
και ασκούνται διαφορετικές πολιτικές από τις κυβερνήσεις και τελευταία από
υπερεθνικούς θεσμούς (π.χ. Ευρωπαϊκή Ένωση) και διεθνείς οργανισμούς (π.χ.
ΟΟΣΑ, UNESCO κ.ά.), διαπιστώνουμε ορισμένες κοινές τάσεις:

1. Πρώτον, στο πλαίσιο της εντεινόμενης διεθνοποίησης του κοινωνικού
καταμερισμού της εργασίας και των αλλαγών στον ρόλο των εθνικών κρατών, με τα
οποία ιστορικά το Πανεπιστήμιο του Διαφωτισμού ήταν άρρηκτα συνδεδεμένο,
παρατηρούμε μία τάση αποδέσμευσης του Πανεπιστημίου από τον παραδοσιακό ρόλο
του στην παραγωγή και αναπαραγωγή της γνώσης και της ιδεολογίας. Είναι
χαρακτηριστική η τάση διαχωρισμού του Πανεπιστημίου από την ιδέα του έθνους –
κράτους, στις πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά ακόμη και σε μεμονωμένες
δραστηριότητες, όπως το Πρόγραμμα του πασίγνωστου Τζωρτζ Σόρος.

2. Η δεύτερη τάση, αφορά την υπονόμευση του δημόσιου χαρακτήρα της
πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, η οποία παίρνει διάφορες μορφές: από την
αμφισβήτηση της δημόσιας δωρεάν παιδείας που χρηματοδοτείται από το κράτος
μέσω της γενικής φορολογίας με την εισαγωγή διδάκτρων που πληρώνουν οι
φοιτητές, ως καταναλωτές εκπαιδευτικών υπηρεσιών, μέχρι την υιοθέτηση
ιδιωτικοοικονομικών κριτηρίων στη λειτουργία των ΑΕΙ. Το Πανεπιστήμιο καλείται
να λειτουργήσει σε ένα έντονα ανταγωνιστικό περιβάλλον ως βιώσιμη επιχείρηση,
στην οποία το κεντρικό πρόσωπο θα είναι ο manager και όχι ο καθηγητής. Το
Πανεπιστήμιο πρέπει να γίνει «Κέντρο Αριστείας» (centre of excellence) και να
αποδίδει λόγο στους κύριους χρηματοδότες του (που δεν είναι πλέον μόνο το
κράτος αλλά και η αγορά). Η αποτίμηση του εκπαιδευτικού και ερευνητικού έργου
εντάσσεται σε μια λογική ποσοτικής μέτρησης δεικτών της επίδοσης, της ταχείας
απόσβεσης των επενδύσεων και της ανάλυσης κόστους – οφέλους.

Τι σχέση μπορεί να έχει αυτό το «μεταμοντέρνο» Πανεπιστήμιο – «Κέντρο
Αριστείας» με το Πανεπιστήμιο του Διαφωτισμού, που επικράτησε με σχετική
αντοχή τα τελευταία 200 χρόνια;

Το Πανεπιστήμιο του Λόγου / Λογικής (Kant) προϋποθέτει την απαλλαγμένη από
δογματισμούς γνώση και το υποκείμενο που μπορεί να σκέφτεται και να δρα
ορθολογικά. Με την ίδρυση του Πανεπιστημίου του Βερολίνου από τον Humbolt,
τίθεται στο επίκεντρο η ενότητα της Παιδείας: ως μετάδοση γνώσης μέσω της
διδασκαλίας, ως παραγωγή νέας γνώσης μέσω της έρευνας και ως καλλιέργεια της
προσωπικότητας του φοιτητή. Το σύγχρονο Πανεπιστήμιο, συνδεδεμένο με το έθνος
– κράτος, συγκροτείται ωστόσο στη βάση της αυτονομίας του από εξωτερικούς
καταναγκασμούς. Η αυτοτέλεια του Πανεπιστημίου συνιστά τον θεμελιώδη εκείνο
όρο που εξασφαλίζει την ελεύθερη διακίνηση των ιδεών και την αναζήτηση της
βαθιάς γνώσης. Ωστόσο αυτό το Πανεπιστήμιο είχε και αντιφάσεις και παρήγαγε
αποκλεισμούς, ενώ πολλές φορές καταστρατηγήθηκε η αυτοτέλειά του από
εξωτερικές παρεμβάσεις και λειτούργησε ως ιδεολογικός μηχανισμός του κράτους.

Το ζητούμενο σήμερα είναι πώς τις θετικές αξίες της κριτικής γνώσης, της
ελευθερίας του λόγου και της αυτοτέλειας του Πανεπιστημίου του Διαφωτισμού
μπορούμε να τις διατηρήσουμε, αναζητώντας ταυτόχρονα νέες διαστάσεις προς την
κατεύθυνση του εκδημοκρατισμού, της άρνησης των στερεοτύπων και της άρσης όλων
των μορφών ανισοτήτων.

Στις αξίες αυτές όχι μόνο δεν δίδει έμφαση το νέο Πανεπιστήμιο της
«Αριστείας», αλλά αντίθετα τις υποβαθμίζει και τις υπονομεύει, θέτοντας στο
επίκεντρο αφενός αγοραία κριτήρια λειτουργίας και αφετέρου αποδομώντας την
ενότητα της παιδείας και τη σφαιρική και κριτική γνώση. Το Πανεπιστήμιο
φαίνεται να χάνει τον προνομιακό ρόλο που κατέχει ως σχετικά αυτόνομος θεσμός
παραγωγής και αναπαραγωγής γνώσης και να υποβιβάζεται σε ένα ακόμη θεσμό,
ανάμεσα σε άλλους, με νέες εξαρτήσεις από την πολιτική και την οικονομία. Όμως
αυτή η πορεία δεν είναι χωρίς αντιφάσεις. Η πανεπιστημιακή κοινότητα μπορεί να
επηρεάσει τις εξελίξεις μέσα από συστηματικό διάλογο και συλλογικές πρακτικές.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.