ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Κλείνουν ανοικτά

Η επικαιρότητα το έφερε έτσι, ώστε τα τρία μεγάλα θέματα που απασχόλησαν την
ελληνική κοινωνία τους τελευταίους μήνες να βαδίζουν προς το τέλος τους σχεδόν
ταυτόχρονα. Το ότι θα τα ξεχάσουμε ή θα τα ξεπεράσουμε, δεν σημαίνει όμως
καθόλου ότι θα εξαφανισθούν και οι συνέπειές τους στη συλλογική μας
συμπεριφορά και συνείδηση.

Τούτες τις μέρες, τελευταίες προεκλογικές για εμάς που γράφουμε, πρώτες
μετεκλογικές για εσάς που διαβάζετε, δεν εκφράσθηκε μόνο η ετυμηγορία του
ελληνικού λαού σε μια αναμέτρηση που υποτίθεται πως ήταν για την Ευρώπη αλλά
περιστράφηκε αποκλειστικά γύρω από εσωτερικούς συσχετισμούς, εν όψει της
«άλλης», της κύριας μάχης για την εξουσία. Έσβησε, επίσης, μέσα στο γκρίζο φως
μιας μόνο κατ’ όνομα δικαιοσύνης, και η τελευταία φλόγα διεθνούς ενδιαφέροντος
για την υπόθεση Οτζαλάν. Διευθετήθηκε, τέλος, σε διπλωματικό επίπεδο (εδώ θα
συνιστούσε ένδειξη αμοραλισμού να μιλήσει κανείς για «τέλος»), ο άνισος και
άδοξος πόλεμος στο Κόσοβο. Και τα τρία γεγονότα, κλείνοντας, έμειναν, κατά
κάποιον τρόπο, ανοικτά ­ ιδίως για όσους νιώθουν τα κοινά ως υπόθεση που τους
αφορά προσωπικά.

Ακόμα και τώρα που αποδείχθηκε πόσο πιο ασυδώπητες απέναντι στην ελευθερία και
την αξιοπρέπεια είναι κάποιες άλλες χώρες, ακόμα και τώρα που φάνηκε ο
καιροσκοπισμός και το αληθινό μέγεθος του ίδιου του ανθρώπου που ήταν στο
επίκεντρο της όλης ιστορίας, δεν είναι εύκολο να μας φύγει ο πόνος, μόνο και
μόνο από το γεγονός ότι υπήρξε «υπόθεση Οτζαλάν» και ότι εμπλακήκαμε σ’ αυτήν
ως επίσημο κράτος. Γιατί αυτό που νιώσαμε για τη λειτουργία του κράτους αλλά
και της κοινωνίας μας εκείνες τις πικρές μέρες του Φεβρουαρίου, για την
αδυναμία να αποφασίσουμε αν αυτό που «θέλουμε» μπορούμε και να το πετύχουμε,
για τη μόνιμη τάση να παίζουμε με τα σπίρτα και μετά να τα βάζουμε με τον
κηδεμόνα μας για τη φωτιά που βάλαμε στο σπίτι, μας αποκάλυψε μια άλλη,
σκοτεινή, αλλά πάντα παρούσα πτυχή της συλλογικής μας συμπεριφοράς. Η σημερινή
δε αίσθηση ότι τουλάχιστον φιλοτιμηθήκαμε, έστω και καθυστερημένα ή ίσως και
εκ των υστέρων, ότι μέσα στην κωμικοτραγική αδεξιότητά μας τουλάχιστον
προσπαθήσαμε να λάβουμε λίγο υπόψη τη φωνή των αδυνάτων, δεν αρκεί, για να
εξουδετερώσει τη διάχυτη πίκρα από το ότι, όταν έπρεπε, δεν σταθήκαμε στο ύψος
των περιστάσεων.

Διαφορετική είναι η πίκρα από την εξέλιξη του πολέμου στη Γιουγκοσλαβία. Κι
εδώ η αίσθηση ότι η αρχική και ενστικτώδης τάση της μεγάλης πλειοψηφίας του
λαού ήταν σωστή (γιατί δεν πρέπει να τα ισοπεδώνουμε όλα: στον κόσμο
εξακολουθεί να υπάρχει, ιδίως όταν δοκιμάζεται ο ανθρωπισμός μας, «σωστό» και
«λάθος»), ότι κατά κάποιον τρόπο δικαιωθήκαμε γι’ αυτή τη στάση με το τέλος
των βομβαρδισμών, έχει να αντιπαλέψει με τη διαπίστωση ότι και πάλι η λύση που
δόθηκε ήταν ουσιαστικά ερήμην μας, όπως είναι πάντα ερήμην των λαών η
διευθέτηση των πολέμων. Ακόμα περισσότερο, όμως, επειδή είμαστε γείτονες,
επειδή πολλά ποτάμια τους χύνονται στις ίδιες θάλασσες, πονάμε για την
κατάσταση των Γιουγκοσλάβων, για την ξαφνική επιστροφή τους στη δεκαετία του
πενήντα και για την εκμετάλλευση στην οποία θα τους υποβάλλουν αυτοί που τους
επιτέθηκαν, βαφτίζοντάς την ήδη «βοήθεια».

Την επαύριο πάντως των εκλογών νομίζω ότι θα νιώθουμε οι περισσότεροι,
ανεξαρτήτως αποτελέσματος, και μια άλλου είδους απογοήτευση, που σχετίζεται
αυτήν τη φορά με τη λειτουργία της πολιτικής στη χώρα μας. Σπάνια προεκλογική
εκστρατεία, από όσο τουλάχιστον μπορώ να θυμηθώ, εκπλήρωσε τόσο λίγο τον ένα
από τους βασικούς ρόλους της, τον παιδαγωγικό. Δεν ακούσαμε τίποτα για την
Ευρώπη, δεν καταλάβαμε ούτε στο ελάχιστο τι σχέδιο έχουν για το συλλογικό
μέλλον μας αυτοί που μας κυβερνούν ή ελπίζουν να μας κυβερνήσουν. Ή μάλλον
καταλάβαμε: τα σχέδιά τους αρχίζουν και τελειώνουν στην κατάκτηση της
εξουσίας. Μικρή παρηγοριά μάς προσφέρει το ότι δεν είμαστε η μόνη χώρα στην
οποία συμβαίνει αυτό και ότι έχουμε πραγματικούς λόγους να είμαστε πολύ πιο
ευχαριστημένοι από αρκετούς γαλακτοπαραγωγούς εταίρους μας.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.