Κοινή πορεία μαύρων και λευκών

Νότια Αφρική. Μαύροι και λευκοί αντιμετωπίζουν πλέον μαζί τη ζωή

Καθώς η εποχή του Νέλσον Μαντέλα έληξε η πιο διάσημη μυθιστοριογράφος της
Νότιας Αφρικής Ναντίν Γκόρντιμερ βλέπει το έθνος της, μέσα από όλα του τα
προβλήματα, να ασπάζεται την ευρεία έννοια τού «εμείς». «Ζώντας με την Ελπίδα
και την Ιστορία: Σημειώσεις από τον Αιώνα μας» τιτλοφορείται το νέο της
βιβλίο, το οποίο αναμένεται να εκδοθεί το Νοέμβριο.

«Όταν ήμουν νέα, στη Νότια Αφρική, κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, είχα αποφύγει
τις βόμβες, τις νύχτες στα υπόγεια καταφύγια, το φαγητό με δελτίο στην Ευρώπη.
Διάβαζα τους στοχασμούς εκείνων που βίωσαν τούτη την εμπειρία και δεν έβρισκα
τίποτα που να μοιάζει με αυτό που είχα στο μυαλό μου για το πώς πρέπει να
είναι η ζωή εκεί. Είχα κατασκευάσει τη ζωή τους ως προβολή των δικών μου
προτεραιοτήτων για το τι σημαίνει ζωή, με βάση τους φόβους μου για το ποια
μπορεί να είναι η μεγαλύτερη απειλή σε φανταστικές συνθήκες.

5 χρόνια ελεύθερος

Ο πόλεμός μας ­ ο απελευθερωτικός αγώνας της Νότιας Αφρικής ­ έληξε. Στις 2
Ιουνίου (ψηφίσαμε) για τις δεύτερες ­ μετά απαρτχάιντ ­ εκλογές. Οδηγηθήκαμε
σε αυτή την ημέρα από έναν εκ των μεγαλυτέρων ανδρών αυτού του αιώνα. Τώρα, ο
ίδιος επιδεικνύει την απόλυτη σοφία, κλείνοντας την εποχή του στο απόγειο των
επιτευγμάτων του, με τελευταίο τη διαβεβαίωση ότι ο διάδοχός του θα είναι
ισάξιος της εποχής που μόλις αρχίζει. Ζήσαμε πέντε χρόνια ελευθερίας.

Όποιες κι αν ήταν οι δυσκολίες, όπως και οι νίκες που πετύχαμε, πρόκειται για
ένα κατόρθωμα που ετέθη επιβλητικό δίπλα στα χρόνια του ρατσισμού του
απαρτχάιντ και, πιο πριν, στα χρόνια του αποικιακού ρατσισμού ­ πέντε χρόνια
ενάντια σε τρεις αιώνες.

Ξανά και ξανά, όταν δίνω συνεντεύξεις ή βρίσκομαι μεταξύ συνομιλητών στο
εξωτερικό, το φλέγον ερώτημα είναι: “Τι συμβαίνει στους λευκούς;”. Και όπως
πάντα, η φυλετικά καθαρή, έκπληκτη απόκρισή μου είναι: “Και τι γίνεται με τους
μαύρους; Δεν πιστεύετε ότι υπάρχουν προκλήσεις που πρέπει να απαντηθούν στη
νέα τους ζωή;”…

Πέντε χρόνια ελευθερίας. Τι είδους απολίθωμα θα έπρεπε να είμαι βγαίνοντας στο
φως από τη σπηλιά των οστών του απαρτχάιντ, αν η κύρια αίσθηση για την
υπόστασή μου ήταν ότι είμαι λευκή;

… Και υπάρχει και μια άλλη ­ μη παραδεκτή ­ αίσθηση, ανώτερη: να ντρέπεσαι
που είσαι λευκός. Μια υπεραναπλήρωση για το παρελθόν, άχρηστη για να ζεις
ολοκληρωτικά στο παρόν…

Γνωρίζω τώρα, καθημερινά, με πολλούς τρόπους, σημαντικούς και ασήμαντους,
θετικούς και αρνητικούς, ότι μπορώ να μιλήσω για “τη χώρα μας”… Το ακούω
στην ένταση της κυκλοφορίας. Το ξέρω όταν περπατώ ανάμεσα σε πλανόδιους
πωλητές των πάντων, από κινητά τηλέφωνα και απομιμήσεις γαλλικών αρωμάτων
μέχρι τομάτες και χαρτιά υγείας. Το βλέπω με τη γωνία του ματιού μου, όταν
περιμένω στην ουρά του ταχυδρομείου της περιοχής μου και κρυφακούω τον μαύρο
προϊστάμενο να δίνει οδηγίες στους νεαρούς Αφρικανούς υπαλλήλους. Το ακούω
στην προφορά των πολλών διαλέκτων μας, στους ακροατές των ραδιοφωνικών
εκπομπών που μιλούν αγγλικά. Είναι αυτή η απροσδιόριστη αίσθηση ποιότητας, που
λέγεται εμπιστοσύνη. Λοιπόν, ζω στο Γιοχάνεσμπουργκ. Μια πόλη σε μετάβαση
είναι γεμάτη από τέτοιες αντιφάσεις.

Πρόσφατα έκλεψαν την τσάντα μου από το αυτοκίνητο, όταν ο φίλος που οδηγούσε
σταμάτησε σε ένα φανάρι. Είχα ξεχάσει να κλειδώσω την πόρτα του συνοδηγού ­
μια καθημερινή προφύλαξη, όπως η δωρεάν διανομή προφυλακτικών κατά του AIDS.
Αγανάκτησα.

Τα κλειδιά του σπιτιού μου, η πιστωτική μου κάρτα… το γεγονός ότι τα άρπαξε
κάποιος που ζει στους δρόμους και δεν διέθετε το επίπεδο διαβίωσης της μεσαίας
τάξης, ώστε να του χρειαστούν, δεν με καταπράυνε καθόλου. Όμως στους ίδιους
δρόμους, όπου επικρατεί συνωστισμός, με την πλειονότητα των ανθρώπων που είχαν
αποκλειστεί από την πόλη σε γκέτα και “εθνικές πατρίδες”, αν κάποιος με
σκουντήσει, ακούω “Sorry maGogo” (Συγγνώμη γιαγιά). Συνηθισμένοι καλοί τρόποι,
θα πείτε. Όχι. Ζητά συγγνώμη. Με δέχεται ως έναν συγγενή της ανθρώπινης
οικογένειας, όταν ο ίδιος και οι πρόγονοί του είχαν καταδικαστεί έξω από αυτήν
ολόκληρες γενιές, το ίδιο έντεχνα και άγρια, από την αποικιακή κηδεμονία έως
την απόρριψη του απαρτχάιντ.

Τα ίδια προβλήματα

Η άποψη που επικρατεί στο εξωτερικό είναι ότι μόνο οι λευκοί απειλούνται και
προβληματίζονται για το έγκλημα στους δρόμους, τις πειρατείες, τις διαρρήξεις
και τη βία. Ξανά και ξανά ακούω περιγραφές για προάστια με σπίτια περιφραγμένα
με συρματοπλέγματα και ροντβάιλερς, σαν να είναι η κυρίαρχη χλωρίδα και πανίδα
των λευκών. Γεγονός είναι ότι σπίτια απλά όσο και υλιστικά ολοκληρωμένα ακόμη
και με πισίνα, σε περιοχές που ακόμη θεωρούνται ότι ανήκουν σε μαύρους, στην
ευρύτερη ζώνη του Γιοχάνεσμπουργκ, είναι επίσης εξοπλισμένα με συρματοπλέγματα
και σκύλους. Μαύροι επαγγελματίες και επιχειρηματίες και γυναίκες που σήμερα
βρίσκονται μεταξύ των πλούσιων κατόχων ωραίων αυτοκινήτων (χαρακτηρίζονται ως
οφθαλμοφανώς ύποπτοι καταναλωτές από παρατηρητές που δεν διαθέτουν την ίδια
κρίση περί ήθους για τους λευκούς που οδηγούν τα ίδια μοντέλα) πέφτουν επίσης
θύματα πειρατείας.

Αντιμετωπίζουμε τα ίδια προβλήματα. Όμως, αν κάνετε μια βόλτα στην πόλη μου
δεν θα χρειαστείτε εγκληματολόγο για να αναγνωρίσει την αιτία για την
επικράτηση του εγκλήματος.

Και δεν πρόκειται για αποκαρδιωτική απολογητική απόκριση όταν η αποστομωτική
απάντηση είναι: ανεργία».

Ξαναέμαθα να οδηγώ 50 χρόνια μετά το πρώτο μου δίπλωμα, γιατί πρέπει να
εφαρμόζει κανείς έναν άγραφο κώδικα κατανόησης και οδικής συμπεριφοράς σε
αυτήν την… αγέλη του δρόμου με τα μίνι λεωφορεία. Τα αποκαλούμε combis,
γιατί είναι συνδυασμός λεωφορείων και ταξί και κινούνται σαν ερμαφρόδιτα,
πράγμα που μπερδεύει τους αμύητους οδηγούς. Κορνάρουν ασταμάτητα για να
τραβήξουν την προσοχή όσων θέλουν να επιβιβαστούν, σταματούν οπουδήποτε με το
σήμα ενός ανυψωμένου δαχτύλου από το πεζοδρόμιο, με τον τρόπο που
ανταποκρίνεται ένα τρελό ταξί. Έχουν συγκεκριμένα δρομολόγια, αλλά καμία
απαγόρευση για τις αυτοσχέδιες στάσεις. Είναι πάντα υπερπλήρη και έχουν λύσει
το πρόβλημα της μαζικής μεταφοράς, που τα βασίλεια των λευκών είχαν
αντιμετωπίσει με την απόφαση «οι μαύροι να χρησιμοποιούν τα πόδια τους». Για
μένα τα combis είναι σύμβολα της ατέλειωτης εισροής ατόμων στις πόλεις από
τότε που επιβεβαιώθηκε η ελευθερία στις εκλογές του 1994, της μετανάστευσης
πολλών χιλιάδων που έρχονται για να βρουν δουλειά, παρά τις ελάχιστες
πιθανότητες. Όταν ο εξευτελισμός της επαιτείας αποτυγχάνει, η απόγνωση οδηγεί
σε έναν και μόνο δρόμο για να επιβιώσεις, στο έγκλημα… Περιφερόμενη στην
πόλη και στα προάστια, περνώ από ένα σχολείο την ώρα που το μάθημα τελειώνει.
Ήταν ένα σχολείο που το ήξερα καλά, αποκλειστικά για λευκούς. Βλέπω τα παιδιά
να βγαίνουν έξω, τα μικρά αγόρια να παλεύουν το ένα με το άλλο, τα μικρά
κορίτσια να κρατιούνται χέρι χέρι και να χαζογελούν. Είναι όλων των αποχρώσεων
­ μαύροι Νοτιοαφρικανοί, Ινδοί Νοτιοαφρικανοί, μελαψοί Νοτιοαφρικανοί, λευκοί
Νοτιοαφρικανοί. Μεγαλώνουν στη ζωή κατηχούμενα μια κοινή εμπειρία. Δεν θα
υποστούν ποτέ την ανομολόγητη φρίκη την οποία μας εξέθεσε η Επιτροπή Αλήθειας
και Συμφιλίωσης, τόσο ζωτικής σημασίας να την αντιμετωπίσουμε, γι’ αυτά που
κάναμε ή γι’ αυτά που επιτρέψαμε να συμβούν. Αυτά τα παιδιά δεν διδάσκονται
χωριστά να μισούν, να φοβούνται το άγνωστο, να μην αγγίζουν το ένα το άλλο.
Ένας από τη γενιά που υπήρξε θύμα των φρικαλεοτήτων των φυλετικών διακρίσεων,
ο Τόκιο Σεξουάλε, παλιότερα στην εξουσία της ευρύτερης περιφέρειας του
Γιοχάνεσμπουργκ και σήμερα, μαύρος ισχυρός σταυροφόρος που έχει παντρευτεί
λευκή, είπε κάτι τον περασμένο μήνα που θα μπορούσε να αποτελέσει το θεμέλιο
λίθο για να πορευτούμε: «Αν πληγωθούν μαύροι, πληγώνομαι κι εγώ. Αν πληγωθούν
λευκοί, είναι η γυναίκα μου και αν βλάψεις έγχρωμους, ψάχνεις για τα παιδιά
μου. Η ενότητά σας ενσαρκώνει το ποιος είμαι».