ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Ο ύμνος στην πρόοδο

Τι μπορεί να μας σώσει από τη μισανθρωπία, τον κυνισμό και την απόγνωση; Η
μνήμη και η μουσική.

«Τους ανθρώπους τους δημιούργησε ο Θεός». «Ελπίζω γι’ αυτόν ότι χρησιμοποίησε γάντια» (του Αλτάν, από το «Εσπρέσσο»)

«Όχι, αυτό θα μας θύμιζε σε υπέρμετρο βαθμό την απόγνωσή μας», σημείωσε μια
μέρα του Ιουλίου του 1823 ο Μπετόβεν, ενώ αγωνιζόταν να εντάξει τον «Ύμνο στη
Χαρά» του Σίλερ στην Ενάτη Συμφωνία του. Δούλεψε πολλές ακόμη εβδομάδες και
ξαφνικά βρήκε τη λύση. Πρώτα μια σόλο φωνή: «Ω φίλοι! Όχι αυτούς τους ήχους! /
Κάτι πιο ευχάριστο/ ας τραγουδήσουμε, γεμάτο χαρά». Κι ύστερα η χορωδία:
«Χαρά, πηγή αθάνατου φωτός/ Κόρη του Ηλυσίου/ Εφάμιλλη της φωτιάς, στην πύλη/
του λαμπρού σου ναού προσκυνάμε». Τον επόμενο χρόνο, στην πρεμιέρα της
Συμφωνίας στη Βιέννη, ο συνθέτης έμεινε με το κεφάλι σκυμμένο στις παρτιτούρες
την ώρα που παίζονταν οι τελευταίες νότες. Και μόνον όταν μια σολίστα τον
γύρισε προς το κοινό αντελήφθη αυτό που δεν μπορούσε να ακούσει: την αποθέωση,
τα χειροκροτήματα, τα μαντίλια και τα καπέλα που ανέμιζαν οι τυχεροί του
θεάτρου Κάρντνερτορ. Η χαρά είχε κερδίσει την απόγνωση. Το φως είχε βρει τον
τρόπο να νικήσει το σκοτάδι. Η δικαίωση του συνθέτη ήταν ένα σύμβολο της
αέναης πορείας του ανθρώπου προς την πρόοδο.

Στο τέλος αυτού του ματωμένου και σκοτεινού αιώνα, μπορούμε άραγε να
πιστεύουμε ακόμη σε τέτοιες ιστορίες; Εν μέσω τόσης βαρβαρότητας δικαιούμαστε
να υποστηρίζουμε πως η ανθρωπότητα οδεύει προς την πρόοδο και τον πολιτισμό; Ή
μήπως τέτοια μουσικά έργα δεν είναι παρά οι ψευδαισθήσεις μας, οι χαμένες μας
ελπίδες, η τελευταία αναλαμπή άστρων που κοντεύουν να σβήσουν; Προτού
βυθιστούμε στη μελαγχολία, γράφει ο Μάικλ Ιγκνάτιεφ στην «Γκάρντιαν», πρέπει
να αναλογιστούμε τις συνθήκες υπό τις οποίες γράφτηκαν εκείνα τα έργα. Ο Σίλερ
έγραψε τον «Ύμνο στη Χαρά» τις παραμονές της Γαλλικής Επανάστασης. Ο Μπετόβεν
πρωτοσκέφτηκε τη μελοποίησή του το 1793. Δύο χρόνια αργότερα, ενώ κρυβόταν από
τους επαναστάτες, ο Μαρκήσιος ντε Κοντορσέ έγραψε σ’ ένα προάστιο του Παρισιού
το περίφημο «Σχέδιο για μια ιστορική εικόνα της προόδου του ανθρώπινου νου».
Αυτός ο ύμνος στην πρόοδο δεν του έσωσε τη ζωή, αφού λίγο αργότερα συνελήφθη
και πέθανε στη φυλακή. Ακόμη κι αν γνώριζε τι τον περιμένει, όμως, τίποτα δεν
μας λέει ότι θα άλλαζαν οι πεποιθήσεις του.

Ελπίδα υπάρχει, έλεγε ο Κάφκα, έστω κι αν δεν είναι για μας. Δεν έχουμε
δικαίωμα να καταδικάζουμε το μέλλον. Η ανάσταση στο τέλος της Δεύτερης
Συμφωνίας του Μάλερ είναι πειστική επειδή έρχεται έπειτα από πολύ πόνο: «Ω,
πίστεψε/ πως δεν γεννήθηκες ματαίως, / δεν έζησες/ και δεν υπέφερες ματαίως!»
Ένας από τους ανθρώπους που πίστεψαν περισσότερο στην ιδέα της ανθρώπινης
προόδου, και την αποτύπωσε σε ένα βιβλίο και μια τηλεοπτική σειρά που
προβλήθηκε στην Αγγλία το 1973, λεγόταν Γιάκομπ Μπρονόφσκι. Ήταν Πολωνοεβραίος
και έχασε το μεγαλύτερο μέρος της οικογενείας του στα κρεματόρια του Άουσβιτς.