Γυμνάστε το μυαλό σας

Την εποχή περίπου που ο Ρόναλντ Ρήγκαν ενημέρωσε τον αμερικανικό λαό ότι
έπασχε από νόσο του Άλτσχαϊμερ, ένας παλιός μου φίλος ­ ένας πολιτικός και
πρώην υπουργός ­ ήρθε να με δει μαζί με τη σύζυγό του.

Η μεγάλη ντίβα του αμερικανικού κινηματογράφου, η Ρίτα Χέιγουορθ, είναι ένα από τα πιο γνωστά θύματα της νόσου του Άλτσχαϊμερ

Ο φίλος μου μου είπε ότι η μνήμη του για πρόσφατα γεγονότα είχε αρχίσει να
εξασθενεί και μου διηγήθηκε πως, μία εβδομάδα νωρίτερα, ενώ είχε ξεκινήσει ένα
μικρό ταξίδι για να συναντήσει έναν φίλο του, βρέθηκε με μεγάλη του έκπληξη
στον περιφερειακό του Ρέντμπριτζ, στην άλλη πλευρά του Λονδίνου.

Η μνήμη

Ελπίσαμε ότι το περιστατικό αυτό αποτελούσε απλώς ένδειξη καλοήθους απώλειας
της μνήμης, καθώς η μνήμη όλων σχεδόν των ηλικιωμένων ανθρώπων εξασθενεί με
τον καιρό. Η εξασθένηση αυτή δεν αποτελεί πρόβλημα περισσότερο απ’ όσο το
γκριζάρισμα των μαλλιών ­ αρκεί η λοιπή προσωπικότητα να μείνει ανέπαφη.

Ωστόσο, στην περίπτωση του φίλου μου, η αληθινή διάγνωση έγινε εμφανής λίγους
μήνες αργότερα: η γενική κατάσταση αυτού του πρώην υπουργού επιδεινώθηκε και η
προσωπικότητά του διαταράχθηκε σοβαρά. Πέθανε αρκετά χρόνια αργότερα σε ένα
γηροκομείο, ανήμπορος να αναγνωρίσει την οικογένειά του ή ακόμα και να θυμηθεί
τη δική του ταυτότητα.

Η λησμονιά είναι κάτι που σχεδόν πάντοτε συνοδεύει τα γηρατειά. Με τη νόσο του
Άλτσχαϊμερ, όμως, η απώλεια της μνήμης μπορεί να γίνει εξαιρετικά έντονη ­ σε
σημείο που να εκδηλώνουν οι πάσχοντες εμφανή συρρίκνωση του λεξιλογίου τους
και μειωμένη ικανότητα χρήσεως της γλώσσας. Στα πρώιμα στάδιά της, οι ασθενείς
αρχίζουν να χάνουν την αίσθηση του προσανατολισμού και ξεχνούν τη γεωγραφία
της γειτονιάς τους. Στα πιο προχωρημένα στάδια, μπορεί να τους οδηγούν στο
σπίτι τους αστυνομικοί, που τους βρίσκουν να περιφέρονται στους δρόμους.

Οξυθυμία

Η ανησυχία κατά τη διεκπεραίωση των καθημερινών υποχρεώσεων είναι ένα ακόμα
πρώιμο σύμπτωμα ­ μία κατάσταση του μυαλού, που οφείλεται εν μέρει στην
έλλειψη αυτοπεποίθησης και ευθύνεται επίσης για την απροσδιόριστη οξυθυμία που
επιδεικνύουν αρκετοί ηλικιωμένοι, καθώς οι γνωστικές λειτουργίες τους φθίνουν.
Εντούτοις, η νόσος του Άλτσχαϊμερ δεν πρέπει ποτέ να θεωρείται αιτία της
γεροντικής άνοιας, αν πρώτα δεν αποκλεισθεί κάθε άλλη πιθανή αιτία. Ειδικά, η
ψευδοάνοια, μία καταθλιπτική εκδήλωση των ηλικιωμένων που «μιμείται» τη νόσο
του Άλτσχαϊμερ, πρέπει να είναι η πρώτη που θα αποκλεισθεί.

Η οικογένεια

Μολονότι δεν υπάρχει κάποια συγκεκριμένη αιτία για τη νόσο του Άλτσχαϊμερ, σε
πολλές περιπτώσεις φαίνεται να υπάρχει οικογενειακό ιστορικό. Η ασθένεια είναι
τρεις έως τέσσερις φορές συχνότερη σε ασθενείς που έχουν ηλικιωμένους
συγγενείς με την ίδια νόσο, ενώ είναι πολύ πιο συχνή μεταξύ των γυναικών απ’
όσο μεταξύ των ανδρών.

Ο τρόπος ζωής μπορεί να επηρεάσει την ηλικία στην οποία θα εκδηλωθούν τα πρώτα
συμπτώματα. Όσοι ευτυχήσουν να έχουν λαμπρό, δραστήριο μυαλό στα νιάτα τους
και όσοι διατηρήσουν τα πνευματικά ενδιαφέροντά τους, όταν γεράσουν, έχουν
λιγότερες πιθανότητες να αναπτύξουν νωρίς νόσο του Άλτσχαϊμερ.

Σταυρόλεξα

Όπως ακριβώς πρέπει να περπατάμε με βήμα ταχύ επί μισή ώρα κάθε ημέρα, έτσι
πρέπει να ασκούμε και το μυαλό μας για ίσο χρονικό διάστημα. Το διάβασμα,
όμως, δεν «μετράει». Πρέπει κανείς να λύνει σταυρόλεξα, να κάνει λογαριασμούς
ή ακόμα και να καταφεύγει στη δημιουργική συγγραφή.

Ένα άλλο προληπτικό μέσον είναι να πίνει με μέτρο ­ ένα ή δύο οινοπνευματώδη
ποτά την ημέρα. Μία αυστραλιανή μελέτη έδειξε ότι οι αξιωματικοί που έπιναν με
μέτρο από την εποχή που κατατάχθηκαν στον στρατό είχαν λιγότερες πιθανότητες ­
σε σχέση με όσους απείχαν εντελώς του αλκοόλ ή έπιναν πολύ ­ να αναπτύξουν
νόσο του Άλτσχαϊμερ, όταν συνταξιοδοτήθηκαν. Μια διατροφή με λίγη χοληστερόλη
επίσης μπορεί να βοηθήσει.

Καθώς, εξάλλου, βελτιώνονται τα φάρμακα, η έγκαιρη διάγνωση θα αποκτά ολοένα
και μεγαλύτερη σημασία.

Τα φάρμακα αρισέπτ και εξελόν (ριβαστιγμίνη) βελτιώνουν τη μνήμη σε ορισμένες
περιπτώσεις, αλλά για περιορισμένο χρονικό διάστημα.

Οι ιστορίες ανθρώπων που πάσχουν από ιδεοληπτική – καταναγκαστική διαταραχή
εμφανίζονται συχνά στον Τύπο. Οι ιδεοληψίες είναι επίμονες, ανεπιθύμητες
σκέψεις ή παρορμήσεις που ακόμα και ο ίδιος ο ασθενής συνειδητοποιεί ότι δεν
έχουν νόημα, αλλά δεν είναι σε θέση να αγνοήσει. Οι καταναγκασμοί είναι
επαναλαμβανόμενες «ιεροτελεστίες» που υιοθετούνται σε μια προσπάθεια να
εκτονωθεί το άγχος που προκαλούν οι ιδεοληψίες.

Οι πάσχοντες από ιδεοληπτική – καταναγκαστική διαταραχή βρίσκονται διαρκώς
αντιμέτωποι με το δίλημμα ότι αν δεν εκτονώσουν τα αισθήματα άγχους εκτελώντας
τις παράλογες ιεροτελεστίες τους, θα κληθούν να αντιμετωπίσουν καταστάσεις που
τους προκαλούν τρόμο. Έως ότου εκτελεσθεί η καταναγκαστική ιεροτελεστία, η
ένταση μέσα τους αυξάνεται σε ανησυχητικό βαθμό. Όταν, όμως, εκτελεστεί το
τελετουργικό, νιώθουν ικανοποίηση και βρίσκουν προσωρινή ανακούφιση. Ένας
ασθενής μου, που κατείχε διευθυντική θέση σε μια βιομηχανία, ήθελε πάντοτε να
κλείνει το πρώτο ραντεβού της ημέρας στις 8.30 το πρωί. Μία μέρα ήθελε να με
δει επειγόντως, αλλά το ραντεβού των 8.30 είχε ήδη κανονιστεί. Του πρότεινα να
έρθει να με δει στις 7.45. Παρ’ όλο που τον ήξερα 25 χρόνια, αγνοούσα το
πρόβλημά του έως εκείνη τη στιγμή, όταν μου είπε ότι έπασχε χρόνια από
ιδεοληπτική – καταναγκαστική διαταραχή. Όπως μου εξήγησε, για να έρθει σε
εμένα στις 8.30 ή για να πάει στο γραφείο του, έπρεπε να αρχίσει την
ιεροτελεστία της καθαριότητος ­ με την οποία απήλλασσε το σώμα του από τις
«μολυσματικές» ουσίες του κρεβατιού του ­ στις 4.30 το πρωί. «Καταλαβαίνεις
γιατί μου δημιουργεί πρόβλημα το ραντεβού μας στις 7.45», μου είπε. «Θα πρέπει
να σηκωθώ από τις 3.45, για να έρθω στην ώρα μου».

Οι μέτριου βαθμού τελετουργικές και ιδεοληπτικές – καταναγκαστικές
συμπεριφορές είναι συχνές.

Το μικρό αγόρι, ας πούμε, που πρέπει να χτυπά κάθε δεύτερο δέντρο σε ένα
φράκτη ή που δεν πατάει ποτέ τις ρωγμές στα πεζοδρόμια, δεν κάνει τίποτε άλλο
παρά να συμπεριφέρεται όπως όλα τα αγόρια της ηλικίας του στα βάθη των αιώνων.
Αν, όμως, θελήσουμε να φτάσουμε στα άκρα, μπορούμε κάλλιστα να πούμε ότι η
συμπεριφορά του αποτελεί πρώιμη ένδειξη ιδεοληπτικής – καταναγκαστικής
διαταραχής. Όπως και να ‘χει, η θεραπεία της διαταραχής έχει βελτιωθεί
θεαματικά με τη βοήθεια της σύγχρονης φαρμακολογίας.

Η εισαγωγή μιας νέας κατηγορίας φαρμάκων που λέγονται εκλεκτικοί αναστολείς
των υποδοχέων επαναπρόσληψης σεροτονίνης (selective serotonin re-uptake
inhibitors) απεδείχθη σημαντικό βήμα προόδου. Η γνωστική συμπεριφοριολογική
θεραπεία επίσης χρησιμοποιείται ευρέως και η ωφέλειά της έχει επιβεβαιωθεί από
πολλές μελέτες.