Στοίχημα ή φάντασμα;

Κατ’ αρχήν το όνομα. Κεντροαριστερά ή Τρίτος Δρόμος; Ο καθένας κατά βούληση.
Το σπουδαιότερο κατ’ αρχήν είναι να προσδιορίσουμε το «περιεχόμενο». Το τι
είναι. Μετά διαφωνούμε ή συμφωνούμε. Το κείμενο που ακολουθεί, ελπίζουμε να
είναι μια συμβολή.

Συνήθως η Κεντροαριστερά (ΚΑ) ορίζεται όπως βολεύει τον καθένα, κατά την
«προκρούστεια» μέθοδο.

Τις περισσότερες φορές παραχαράσσεται ή κακοποιείται όχι μόνον από τους
πολιτικούς πολέμιούς της ­ πράγμα κατανοητό ­ αλλά και από τους υποστηρικτές
της, προφανώς λόγω επιπόλαιης άγνοιας.

Πρέπει όμως να σημειωθεί, για να είμαστε απολύτως ακριβείς, ότι υπάρχει και
ένας πυρήνας πραγματικής ασάφειας ­ εύλογης ­ στη σύγχρονη έννοια της ΚΑ, καθ’
όσον πρόκειται για μία πολιτική στρατηγική, που διατυπώνεται και
αναδιατυπώνεται, σε μια ανομοιογενή (κατά χώρα, ήπειρο κ.λπ.) κοινωνική
πραγματικότητα, η οποία εξελισσόμενη αδιάκοπα μεταλλάσσεται αενάως.

Ως εφαρμοζόμενη πολιτική στην Ευρώπη (Γαλλία, Ιταλία, Αγγλία, Γερμανία,
Ελλάδα) βρίσκεται μάλλον στο στάδιο της σύλληψης με πολλές και σημαντικές
πολιτικές διαφορές ­ εξηγήσιμες και λόγω ιδιομορφιών ­ και ταυτόχρονα με
αρκετές συγχύσεις αλλά και αυτοαναιρέσεις.

Είναι προφανές ότι σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί εύκολα κάποιος αναδεικνύοντας
τις πρόωρες αδυναμίες, αλλά και τις εύλογες αντιφάσεις ή ακόμα σε ορισμένες
περιπτώσεις και τις μη εύλογες, να «κατακεραυνώσει» μια πολιτική και με ήσυχη
συνείδηση να απολαύσει τον «ύπνο» μιας ούτως ή άλλως άδικης κοινωνίας.

Η ΚΑ είναι πολιτικό εγχείρημα χωρίς, εκ των προτέρων, βέβαιο αποτέλεσμα.

1. Τι δεν είναι Κεντροαριστερά

Με αυτές τις εκ προοιμίου παρατηρήσεις ας δούμε κατ’ αρχήν τι δεν είναι η ΚΑ.

1 Δεν έχει σχέση με το «παλαιό πολιτικό Κέντρο». Το «ιστορικό Κέντρο»,
στην Ελλάδα, ήταν ιδιότυπο πολιτικό προϊόν του «ανώμαλου» μετεμφυλιακού
κράτους και του ελλειμματικού πολιτικού συστήματος. Δημιούργημα μιας ιστορικής
συγκυρίας που σήμερα δεν υπάρχει και βέβαια δεν είναι δυνατή η αναβίωσή του.

Εξάλλου, η αναδιάταξη των πολιτικών δυνάμεων και του πολιτικού συστήματος, που
επέφερε η μεταπολίτευση του ’74, αλλά και η δημιουργία και η εξέλιξη του ΠΑΣΟΚ
ήραν τους λόγους πολιτικής ύπαρξης του «ιστορικού Κέντρου». Συγχωνεύτηκε κατά
κύριο λόγο στο ΠΑΣΟΚ.

Μάλιστα κάθε προσπάθεια αναβίωσής του απέτυχε.

Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι το «ιστορικό Κέντρο» δεν συνδέεται με την
παραδοσιακή σοσιαλδημοκρατία των χωρών της Δυτικής Ευρώπης.

2 Η ΚΑ δεν είναι μια «δήλωση μετριοπάθειας» των αριστερών δυνάμεων
γενικώς, ή στην καλύτερη περίπτωση με αντίτιμο μια «δήλωση ριζοσπαστισμού» των
μη αριστερών δυνάμεων. Ούτε βέβαια η ΚΑ είναι μια «πολυσυλλεκτική ευρυχωρία».

3 Η ΚΑ δεν είναι ένας «καλυμμένος» ή «ήπιος» νεοφιλελευθερισμός, που
βασίζεται στην ιδέα της κυριαρχίας της αγοράς πάνω στο σύνολο των θεσμών της
κοινωνίας. Αντίθετα είναι μία πολιτική απολύτως αντίθετη απέναντι σ’ αυτή την αντίληψη.

4 Η ΚΑ δεν είναι ένας «ιστορικός συμβιβασμός» μεταξύ νεοφιλελευθερισμού
και παραδοσιακής σοσιαλδημοκρατίας, δηλαδή μια «ειδική συνταγή» – «μείγμα»
μεταξύ κράτους και αγοράς, ιδιωτικής πρωτοβουλίας και κρατικού παρεμβατισμού,
παρ’ ότι έχει σαν βάση μια «νέου τύπου» μεικτή οικονομία.

5 Η ΚΑ δεν είναι μια ενδιάμεση κατάσταση μεταξύ καπιταλισμού και
σοσιαλισμού, που ανατρέπει τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής.

6 Η ΚΑ δεν είναι μια «τακτική» συγκυρίας ή εκλογικών δυσκολιών, με
στόχο την προσέγγιση μεμονωμένων στελεχών της Αριστεράς ή αριστερών ψηφοφόρων.
Στον βαθμό, μάλιστα, που χρησιμοποιείται με αυτόν τον τρόπο, αυτο-υπονομεύεται
και λειτουργεί διαλυτικά.

7 Τέλος η ΚΑ δεν είναι μια κοινωνική και πολιτική συμμαχία, άλλο εάν,
για να προωθηθεί αποτελεσματικά, απαιτούνται και κοινωνικές και πολιτικές συμμαχίες.

2. Το νέο κοινωνικό Κέντρο

Οι νέες πραγματικότητες στις τεχνολογίες στην παραγωγή και την οικονομία,
αθροιστικά και σωρευτικά, έχουν οδηγήσει σε μια ριζικά καινούργια κοινωνική δομή.

Η κοινωνία μας παύει να έχει το σχήμα της πυραμίδας.

Διευρύνθηκαν τα μεσαία κοινωνικά στρώματα.

Διευρύνθηκε η «μικρή και μεσαία ιδιοκτησία».

Αυτά τα στρώματα αποτελούν μια νέα δυναμική κοινωνική πλειοψηφία, που τα
συμφέροντά της δεν ταυτίζονται εξ ορισμού με την ελίτ του χρήματος, με την
τάση για μεγάλη συγκέντρωση του πλούτου και την ανεξέλεγκτη διεθνοποίηση του
μεγάλου κεφαλαίου.

Το νέο αυτό κοινωνικό Κέντρο έχει την ανάγκη δικού του αυτοπροσδιορισμού.

Η «μικρή και μεσαία ιδιοκτησία», αντίθετα από την κλασική
μαρξιστικο-λενινιστική ανάλυση, αποδείχθηκε ιστορικά ότι αποτέλεσε πολλές
φορές «νησίδα» αντίστασης των πολιτών απέναντι στον κρατικό αυταρχισμό
(ΚΡΑΤΟΣ) και τη «συγκεντρωτική» επιθετικότητα του μεγάλου πλούτου (ΑΓΟΡΑ).

Γύρω από τη «μικρή και μεσαία ιδιοκτησία» διαμορφώθηκε μια κοινωνική τάξη με
μόρφωση, με αξίες δημοκρατικές, με αυτονομία σκέψης, με κοινές πολιτισμικές
αναφορές, με σεβασμό στα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα. Και με ένα σταθερό
επίπεδο ζωής που θέλει όχι μόνο να διαφυλάξει αλλά και να διευρύνει.

Διαμορφώθηκε, τελικά, με βάση αυτόν τον διευρυμένο «κεντρώο χώρο» μια κοινωνία
πολιτών. Σχετικά αυτόνομη από το κράτος και σχετικά αυτόνομη από την αγορά,
παρ’ ότι υπάρχει αμφίδρομη αντανάκλαση τόσο με το κράτος, όσο και με την αγορά.

Καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση αυτής της νέας κοινωνικής πραγματικότητας, του
νέου κοινωνικού Κέντρου, που αποτελεί τη βάση για τη «συγκρότηση» της
«κοινωνίας των πολιτών», έπαιξε και παίζει η μεγάλη επανάσταση της «γνώσης»
και των νέων τεχνολογιών που δημιουργούν καινούργια δεδομένα στο σύστημα του
καταμερισμού της εργασίας, ενισχύοντας τους ανθρώπους που «κατέχουν τη γνώση»
έναντι των ανθρώπων που «κατέχουν τον μεγάλο πλούτο» ή τους «μηχανισμούς της
κρατικής εξουσίας».

Τελικά, η διανομή του συσσωρευμένου κοινωνικού πλούτου, μέσω της «μικρής και
μεσαίας ιδιοκτησίας», μαζί με την επανάσταση των νέων τεχνολογιών και της
πληροφορικής, δημιουργούν στο επίπεδο της κοινωνικής διάρθρωσης το νέο
διευρυμένο κοινωνικό Κέντρο. Την προϋπόθεση αλλά και τη βάση για τη δημιουργία
μιας σύγχρονης αντίληψης για την «κοινωνία των πολιτών». Εν τέλει, μ’ άλλα
λόγια, είναι «το αποτέλεσμα της διαπλοκής ορισμένων παραγόντων σε μια ιστορική πορεία».

3. Τι είναι, λοιπόν, τελικά η ΚΑ

Είναι η πολιτική στρατηγική που αναζητεί μια νέα οικονομική – πολιτική –
κοινωνική ισορροπία μεταξύ κράτους-κοινωνίας πολιτών-αγοράς.

Δεν καταργεί ούτε την «αγορά» ούτε το «κράτος». Στηρίζεται σε μια «νέου τύπου»
μεικτή οικονομία, που ναι μεν «εκμεταλλεύεται» τον δυναμισμό της αγοράς,
καθοδηγείται όμως από το δημόσιο συμφέρον και κάνει σημαντικές διορθωτικές
παρεμβάσεις τόσο στο κράτος, όσο και στην αγορά, ενώ ταυτόχρονα ενισχύει την
αυτονομία της «κοινωνίας των πολιτών» σαν ένα διακριτό «τρίτο πόλο», ο οποίος
δεν κυριαρχείται ούτε από το κράτος (κρατικισμός) ούτε από την αγορά (αγοροκρατία).

4. Κοινωνία πολιτών

Ο τρίτος αυτός πόλος δεν είναι ούτε ουδέτερος ούτε δεδομένος. Ορίζεται σε
σχέση τόσο με το κράτος όσο και με την αγορά.

Η πολιτική πλοήγηση αυτού του τρίτου πόλου, η διεύρυνσή του, η οριοθέτησή του
και η ενίσχυση της αυτονομίας του και του ξεχωριστού ρόλου, είναι ένα από τα
βασικά στοιχεία της πολιτικής στρατηγικής της ΚΑ.

1 Η «κοινωνία των πολιτών» είναι καθολική, δηλαδή περιλαμβάνει το
σύνολο των πολιτών οι οποίοι δικαιούνται καθολικότητα στην πρόσβαση αλλά
ιεράρχηση και επιλεκτικότητα στις παροχές με βάση τις ανάγκες.

Στη λογική αυτή απορρίπτεται ο κοινωνικός αποκλεισμός ­ περιθωριοποίηση μέσω
ανεργίας ή «γκετοποίηση» τμημάτων της κοινωνίας (κοινωνία 2/3 κ.λπ.) ­ και
αναλαμβάνει η ίδια η «κοινωνία των πολιτών» ενεργό ρόλο, μέσω δικών της
θεσμών, για την ουσιαστική λύση προβλημάτων που ούτε το κράτος ούτε η αγορά ικανοποιούν.

2 Ανακατανομή εξουσιών (εκχώρηση) μεταξύ κράτους-αγοράς-κοινωνίας, υπέρ
της «κοινωνίας πολιτών». Ενίσχυση δικαιωμάτων πολίτη. Δημιουργία θεσμών μεταξύ
κράτους και αγοράς. Π.χ. ανεξάρτητο Εθνικό Ραδιοτηλεοπτικό Συμβούλιο,
Συνήγορος του Πολίτη, Ενώσεις Καταναλωτών, Προστασίας Περιβάλλοντος, Ελέγχου
και Αξιολόγησης Δημοσίων Λειτουργιών κ.λπ.

3 Είναι ένας χώρος που δεν λειτουργεί με τη λογική του κέρδους
(οργάνωση μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα) ούτε τη λογική του κράτους (εξαναγκασμός-αυταρχισμός/εθελοντισμός).

4 Στον χώρο της Ε.Ε. υπάρχουν οι προϋποθέσεις και οι όροι ανάδειξης
της «κοινωνίας των πολιτών» έστω και αν σήμερα είναι «υπανάπτυκτη».

Η ανάπτυξή της θα μπορούσε να συμβάλει στην επίλυση επίκαιρων κοινωνικών
ζητημάτων, που ούτε η παραδοσιακή σοσιαλδημοκρατία ούτε ο νεο-φιλελευθερισμός μπορούν.

5. ΚΑ και κράτος

Η πολιτική στρατηγική της ΚΑ επιφυλάσσει ένα διαφορετικό ρόλο για το κράτος.

Κεντρικό κράτος-επιτελείο (σχέδιο), κεντρικές λειτουργίες.
Αποκεντρωμένο-περιφερειακό-τοπικό (υγεία, παιδεία, πρόνοια, ασφάλεια) παροχής
υπηρεσιών, χρηστικής αξίας για τους πολίτες.

Αυτού του κράτους η χρηστική αξία για τους πολίτες, η «παραγωγικότητά τους»
και η αποτελεσματικότητά τους σε σχέση με το κόστος του, ελέγχεται όχι μόνο
κάθε τέσσερα χρόνια μέσω των γενικών πολιτικών εκλογών, αλλά κυρίως ελέγχεται
και βαθμολογείται μέσω ανεξαρτήτων θεσμών των τοπικών περιφερειακών κοινωνιών
(κοινωνία πολιτών), που είναι και οι τελικοί χρήστες των υπηρεσιών του κράτους.

Ο αναδιανεμητικός χαρακτήρας του κράτους παραμένει. Πρέπει όμως να γίνει πιο
δίκαιος, και να μην περιορίζεται μόνο στην «αναδιανομή πόρων», υπέρ των πιο
αδύναμων τμημάτων της κοινωνίας αλλά να επεκτείνεται και στην «αναδιανομή
δυνατοτήτων» υπέρ των πιο αδύναμων πολιτών.

Η πολιτική στρατηγική της ΚΑ για το κράτος είναι η επανεξέταση του εύρους της
παραγωγικότητας, της αποτελεσματικότητας και του κόστους του.

Στόχος ένα κράτος που υπάρχει όχι χάριν της αναπαραγωγής του (γραφειοκρατία),
αλλά χάριν της κοινωνίας.

6. ΚΑ και αγορά

Η πολιτική στρατηγική της ΚΑ δεν είναι η κατάργηση ή ο περιορισμός της αγοράς,
αλλά η διαμόρφωση μιας σχετικής αυτονομίας της, έναντι του «κράτους» και της
«κοινωνίας πολιτών». Στο πλαίσιο αυτό της «νέου τύπου» μεικτής οικονομίας
επιδιώκεται η συνεργασία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, έτσι ώστε η οικονομία
από τη μια μεριά να εκμεταλλευτεί τον δυναμισμό των αγορών και από την άλλη να
καθοδηγείται από το ευρύτερο δημόσιο συμφέρον.

Η «νέου τύπου» μεικτή οικονομία είναι εξισορροποιητική μεταξύ «ρύθμισης» και
«απορρύθμισης», ευνοώντας την παραγωγή που δημιουργεί «πραγματικό» πλούτο και
όχι εικονικό μέσω της λογιστικής αύξησης τίτλων και αξιών (καπιταλισμός-καζίνο).

Τέλος η πολιτική στρατηγική της ΚΑ έχει δύο ακόμα συστατικά στοιχεία.

1 Τη διαρκή διεύρυνση της τυπικής και ουσιαστικής δημοκρατίας του
πολιτικού συστήματός μας, και

2 Την ευρύτερη δυνατή συμμαχία κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων.

Στο επίπεδο των κοινωνικών δυνάμεων, η «θεωρία της κοινωνίας των πολιτών» έχει
εξ ορισμού σαν βάση τον συνασπισμό «κοινωνικού Κέντρου» και «κοινωνικής
Αριστεράς» (άνεργοι, ηλικιωμένοι, χαμηλόμισθοι, συνταξιούχοι, ευκαιριακοί
εργάτες, περιπλανώμενοι, μετανάστες, ανειδίκευτοι, νέοι, γυναίκες κ.λπ.).

Στο επίπεδο των πολιτικών δυνάμεων, είναι ένα στοίχημα για όλες τις δυνάμεις
της Κεντροαριστεράς που θέλουν να συγκροτήσουν μια πολιτική απάντηση στη
«νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση».

Ο Παναγιώτης Δ. Παναγιώτου είναι πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της ΕΡΤ ΑΕ.