Εκλογές με ένα σύστημα γεμάτο παγίδες

Ψηφισμένη ήδη από το 1992, μία κρίσιμη θεσμική μεταρρύθμιση σημάδεψε ­ και σε
μεγάλο βαθμό έκρινε ­ τις προηγούμενες ισραηλινές εκλογές, τον Μάιο του 1996.
Πρόκειται για την εισαγωγή του συστήματος της απευθείας εκλογής του
πρωθυπουργού από το εκλογικό σώμα, με τη συγκέντρωση της απόλυτης πλειοψηφίας
των ψηφισάντων, από τον πρώτο ή σε δύο γύρους, αν χρειασθεί. Η εκλογή
πρωθυπουργού λαβαίνει χώρα την ίδια ημέρα με τις βουλευτικές εκλογές, οι
οποίες διεξάγονται με το σύστημα της απλής αναλογικής σε εθνικό επίπεδο. Ο
ψηφοφόρος επιλέγει δηλαδή χωριστά πρωθυπουργό και κόμμα, πράγμα που σημαίνει
ότι μπορεί να μη ψηφίσει το κόμμα, του οποίου ηγείται ο πρωθυπουργός της
προτίμησής του. Το σταυρόλεξο συμπληρώνεται με την επίσης καινοτόμο πρόβλεψη
αυτόματης διάλυσης της βουλής και διενέργειας νέων εκλογών, εάν ο πρωθυπουργός
δεν αποσπάσει τη συμφωνία της βουλής για τον διορισμό της κυβέρνησής του.

Πρόκειται για ένα σύστημα διεθνώς πρωτότυπο. Αντί του Προέδρου της
Δημοκρατίας, που εκλέγεται από τη βουλή και έχει αρμοδιότητες εγγυητή της
θεσμικής ομαλότητας, την αμεσότητα της λαϊκής εντολής διαθέτει ο πρωθυπουργός.

Αντί για ψήφο εμπιστοσύνης στη νέα κυβέρνηση, η βουλή καλείται να απόσχει, αν
δεν θέλει νέες εκλογές, από ψήφο δυσπιστίας.

Αντί για ενίσχυση κομμάτων, «πολυσυλλεκτικών», όπως θα λέγαμε στην Ευρώπη,
οργανισμών με ιδεολογία και πρόγραμμα, η απλή αναλογική και ο καθορισμός σε
1,5% του κατώτατου ορίου για είσοδο στην Κνεσέτ ευνοούν την πολυδιάσπαση, αφού
καθιστούν βέβαια την κοινοβουλευτική παρουσία τουλάχιστον καμιάς δεκαριάς
«κομμάτων», συχνά ­ όπως θα δούμε αύριο ­ ετερόκλητων και ευκαιριακών
σχηματισμών. Αντί, τέλος, για εκλογή προσώπων, το εκλογικό σώμα προβαίνει
αναγκαστικά στην επικύρωση των ενδοκομματικών συσχετισμών και των σκληρών
μαχών του παρασκηνίου, αφού η εκλογή γίνεται με λίστα και η θέση στη λίστα,
που καθορίζεται βασικώς από τους αρχηγούς, καθορίζει με τη σειρά της τις
πιθανότητες εκλογής των υποψηφίων.

Εξαμερικανισμός πολιτικών ηθών

Ο στόχος του υβριδικού αυτού ημιπρωθυπουργικού, ημικοινοβουλευτικού και οιονεί
δημοψηφισματικού συστήματος δεν ήταν, παρά την πρώτη εντύπωση, να
ισχυροποιήσει τη θέση του πρωθυπουργού, αλλά να μειώσει την επιρροή των μικρών
κομμάτων.

Ναι μεν αυτά εισέρχονται σε μεγάλο αριθμό στη βουλή, ναι μεν μονοκομματικές ή
και ολιγοκομματικές πλειοψηφίες είναι εκ των πραγμάτων αδύνατες, αλλά η
κομματική πολυδιάσπαση ­ και άρα η μικρή δύναμη του κάθε κόμματος χωριστά ­
συνδεόμενη με την «υποχρέωση» της βουλής να ψηφίσει την κυβέρνηση, ώστε να
κυβερνηθεί η χώρα, καθιστά τα περιθώρια κινήσεών τους σχεδόν ανύπαρκτα. Ο
εκλεγμένος πρωθυπουργός δεν θα έχει δυσκολία να σχηματίσει κυβέρνηση και να
κυριαρχήσει επ’ αυτής.

Αυτά, στη θεωρία. Γιατί, στην πρώτη εφαρμογή, το σύστημα είχε άλλες συνέπειες
στην πολιτική διαπάλη. Η προσωποποίηση της μάχης για την εξουσία
«εξαμερικάνισε» ακόμα περισσότερο τα ήδη στραμμένα προς την Ουάσιγκτον
πολιτικά ήθη. Μονομαχίες τέτοιου τύπου ευνοούν τα πρόσωπα, που ξέρουν να
αποπνέουν την αίσθηση της δύναμης, που προσαρμόζουν την εικόνα τους στις
απαιτήσεις των καιρών και στις επιταγές των δημοσκόπων.

Εξ’ ου και η νίκη του Νετανιάχου το 1996, του «δυναμικού αυτοδημιούργητου
πατριώτη» έναντι του «παλαιοπολιτικού», διανοούμενου και αιωνίως (τέσσερις
φορές) ηττημένου στις κάλπες Σίμον Πέρες ­ έστω κι αν το ιστορικό και ηθικό
βάρος των δύο προσώπων δεν μπορεί καν να συγκριθεί. Εξ’ ου όμως, στη συνέχεια,
και οι δυσκολίες επιβολής του βασισμένου στην ενός ανδρός αρχή συστήματος
διακυβέρνησης, στο οποίο έσπρωχνε τον Νετανιάχου η ιδιοσυγκρασία του, αλλά και
το μέγεθος των προβλημάτων που είχε να αντιμετωπίσει. Στον πολιτικό στίβο, τη
σκληρότερη αντιπολίτευση άσκησαν οι «ριγμένοι» του κόμματος, ενώ στο θεσμικό
επίπεδο ρόλο ακτιβιστή ανέλαβε το Ανώτατο Δικαστήριο, προσπαθώντας να
ερμηνεύσει και να βάλει σε τάξη ­ ιδίως όσον αφορά την προστασία των
δικαιωμάτων­ τη νέα κατάσταση πραγμάτων. Στις εκλογές της Δευτέρας, τα
χαρακτηριστικά του συστήματος είναι πάντως πολύ πιθανόν να στραφούν εναντίον
όσων προσπάθησαν να το κάνουν να υπηρετήσει ιδιοτελή συμφέροντα κατά την πρώτη
περίοδο λειτουργίας του.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.