Η Ευρώπη σε συνθήκες απαρτχάιντ

Είναι πράγματι αδύνατο να ζήσουν οι Ευρωπαίοι μαζί σε δημοκρατικά κράτη; Από
την πτώση των απολυταρχικών καθεστώτων στο τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου οι
Ευρωπαίοι δεν κατόρθωσαν να δημιουργήσουν σταθερές δημοκρατίες με ειρηνική
συνύπαρξη των διαφόρων εθνοτήτων.

Ήδη ο Τζον Στιούαρτ Μιλ διαπιστώνει πως «ελεύθεροι θεσμοί σε χώρες με
διαφορετικές εθνότητες είναι αδύνατο να αναπτυχθούν». Το επιχείρημα είναι πως
πίσω από τη δημοκρατία βρίσκονται οι διαχωρισμοί των ορίων, οι μαζικές
εκτοπίσεις και εξοντώσεις που χαρακτηρίζονται σήμερα «εθνικές εκκαθαρίσεις».
Από το 1918 τα κράτη γίνονται συνεχώς πιο ομοιογενή. Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος
και οι μαζικές εκτοπίσεις ολοκλήρωσαν τη διαδικασία αυτή στην Κεντρική Ευρώπη.

Από το 1989 γίνεται και πάλι πόλεμος στην τελευταία ευρωπαϊκή περιοχή, όπου
ζουν λαοί με διαφορετική θρησκεία και γλώσσα και παραδόσεις. Αυτό που δεν
κατάφεραν οι Τούρκοι και οι Βαλκανικοί Πόλεμοι το επιτυγχάνουμε εμείς σήμερα.
Και λέω «εμείς», γιατί από την αρχή της δεκαετίας του ’90 τα κράτη της Ε.Ε.
έχουν τόση ανάμειξη στην καταστροφή της Γιουγκοσλαβίας όση και οι κληρονόμοι
του Τίτο.

Η ιδέα ενός πολιτικού χάρτη όπου κάθε κράτος αναλογεί σε ένα και μοναδικό
εθνολογικά, γλωσσικά και θρησκευτικά καθορισμένο «έθνος» είναι απόλυτος
νεωτερισμός στην παγκόσμια ιστορία.

Το σύγχρονο κράτος έπρεπε να καθορίσει από νωρίς τη σχέση του με τη θρησκεία.
Η εθνικότητα ανέκυψε ως πρόβλημα τον 19ο αιώνα. Ως τότε ήταν αυτονόητο πως
άνθρωποι διαφορετικής καταγωγής, γλώσσας και κουλτούρας μπορούσαν να ζήσουν
μαζί στα σύνορα ενός μεγάλου κράτους. Για τους Αμερικανούς και τους Γάλλους
επαναστάτες ο «λαός» ­ δηλαδή το «έθνος» ­ απαρτίζεται από όλους τους πολίτες
και υπερσκελίζει τις ιδιαιτερότητες των τοπικών ηθών, της γλώσσας, της φυλής
και της θρησκείας. Σύμφωνα με την κρατούσα πεποίθηση, το έθνος αποτελούσε την
ιστορική πρόοδο από μια μικρότερη σε μια μεγαλύτερη ενότητα, καθ’ οδόν για την
παγκόσμια κοινότητα.

Ύστερα, κυριαρχεί το εθνολογικό και γλωσσικό κριτήριο, σύμφωνα με το οποίο δεν
μπορεί να υπάρξει εθνικό κράτος που να απαρτίζεται από διαφορετικές
πληθυσμιακές ομάδες. Από την εποχή του Λένιν και του Γουίλσον, από τότε δηλαδή
που οι πολιτικοί αποφάσισαν να ορίσουν το έθνος όχι πολιτικά, αλλά με βάση
εθνογραφικά και γλωσσικά κριτήρια και να παράσχουν στις έτσι ορισμένες
κοινότητες το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης, τα ανομοιογενή εθνικά κράτη
τελείωσαν. Πληρώνουμε, όπως δείχνει ο πόλεμος στα Βαλκάνια, ακόμα τις αμαρτίες
των πολιτικών, που επιχείρησαν να εξομοιώσουν τα πολιτικά με τα εθνολογικά και
τα γλωσσικά σύνορα στον ευρωπαϊκό χάρτη.

Το έθνος έγινε κατ’ αυτόν τον τρόπο διχαστική αντί για ενωτική δύναμη. Το 1900
στην Ευρώπη υπήρχαν συνολικά 19 κρατικές οντότητες. Σήμερα είναι 39, χωρίς να
υπολογίσει κανείς τα μίνι-έθνη, όπως π.χ. το Μονακό και το Λιχτενστάιν.

Ιστορικά ο εθνολογικός-γλωσσικός εθνικισμός ανήκει στην εποχή του πολιτικού
εκδημοκρατισμού του τέλους του 19ου αιώνα. Ο εκδημοκρατισμός απελευθερώνει
όμως την ξενοφοβία ως πολιτική δύναμη. Η πολιτική δημοκρατία είναι ανέφικτη,
όταν όπως στη Βόρεια Ιρλανδία οι ψηφοφόροι έχουν ως αποκλειστικό κριτήριο την
εθνικότητα ή το θρήσκευμα.

Πάντως στις δημοκρατίες η ειρηνική συνύπαρξη είναι εφικτή, έστω και χωρίς
αμοιβαία συμπάθεια. Η κοινωνική συμβίωση δεν βασίζεται στη φιλία και στην
αγάπη, αλλά στην επίγνωση ότι η συνύπαρξη είναι δυνατή.

Σίγουρα, οι γενοκτονίες και οι μαζικές εκτοπίσεις έχουν τη ρίζα τους στο
εθνικό κράτος, πρόκειται όμως για εξαιρετικές περιπτώσεις. Στην Ευρώπη είναι
επακόλουθα των δύο παγκοσμίων πολέμων και της κατάρρευσης του κομμουνιστικού
συστήματος. Ακόμα και όπου την τελευταία δεν τη διαδέχτηκε η βαρβαρότητα, η
διάλυση της κρατικής τάξης απελευθέρωσε ένα τεράστιο κύμα απανθρωπιάς. Ο Τόμας
Χομπς είναι ο φιλόσοφος του τρομακτικού αιώνα μας. Δίδαξε πως ακόμα και το
χειρότερο κράτος, όταν εξασφαλίζει την τάξη, είναι προτιμότερο από τον πόλεμο
όλων εναντίον όλων. Σήμερα, ακόμα και στα σταθερότερα κράτη, η συνύπαρξη των
λαών γίνεται προβληματική, κάτι που δεν μπορεί να αποδώσει κανείς στα λάθη του
Λένιν και του Γουίλσον. Πώς να εξηγήσει κανείς πως ακόμα και κράτη όπως η
Βρετανία απειλούνται να διαλυθούν εις τα εξ ων συνετέθησαν;

Στο τελευταίο τρίτο του αιώνα, οι εθνικισμοί έχουν προχωρήσει σε νέο στάδιο.
Αυτό είναι εμφανές στα παλαιά συνταγματικά κράτη της Δύσης και ξεκινάει τη
δεκαετία του ’60. Τότε στις ΗΠΑ αναπτύχθηκε ο λεγόμενος «νέος εθνισμός». Οι
μετανάστες δεν ήθελαν πλέον να γίνουν Αμερικανοί, αλλά να κρατήσουν ή να
ανακαλύψουν ξανά την εθνικότητά τους. Ο αυτονομισμός έγινε σοβαρή πολιτική
κίνηση στο Κεμπέκ, οι εθνικιστικές παρατάξεις στη Σκωτία και στην Ουαλία
απέκτησαν μια υπολογίσιμη εκλογική βάση. Τα νέα αυτά κινήματα δεν επιδιώκουν
την ίδρυση κυρίαρχων εθνικών κρατών. Αποτελούν μάλλον συμπτώματα της κρίσης
του κλασικού εθνικού κράτους. Η διάλυση της ενιαίας Ιταλίας, που επιδιώκει η
Λέγκα του Βορρά, είναι το ακριβώς αντίθετο από τον εθνικισμό, όπως τον
αντιλαμβανόταν ο Ματσίνι το 19ο αιώνα. Οι νέοι εθνικισμοί αποτελούν μέρος της
αναζήτησης για μια χαμένη κοινότητα. Σε περιόδους αβεβαιότητας, οι άνθρωποι
ψάχνουν μια σίγουρη και σταθερή απάντηση στο ερώτημα: «Πού ανήκω;». Και δεν
την αναζητούν μόνο στο εθνικιστικό, αλλά στο φυλετικό, σεξουαλικό και
θρησκευτικό πεδίο.

Αυτές οι επιμέρους ταυτότητες δεν διασφαλίζουν τη συνοχή μιας τέτοιας ιδεατής
ομάδας, όμως τη διαφοροποιούν από τους άλλους. Αποτελούν το στοιχείο που
αποκλείει τους «άλλους» από τη «δική μας» ομάδα ή και αντίστροφα, «εμάς» από
τη «δική τους». Έτσι επιστρέφουμε πάλι στην τραγωδία της Γιουγκοσλαβίας.

Η σύγχρονη οικονομία και κοινωνία αποτελούν μηχανές πολιτιστικής
ομοιογενοποίησης, εναντίον των οποίων αμύνονται οι απειλούμενες κουλτούρες και
ομάδες, διαγράφοντας έντονα τα σύνορα μεταξύ του «εμείς» και του «αυτοί». Η
σαφέστερη διαχωριστική γραμμή είναι ασφαλώς το αίσθημα της αδικίας. Είναι
λοιπόν σημαντικό για κάθε ομάδα ταυτότητας να νιώθει ως θύμα απέναντι στους
άλλους ­ και ιδιαίτερα απέναντι σε εκείνους από τους οποίους θέλει να
ξεχωρίσει. Ο σκωτσέζικος εθνικισμός απέναντι στον αγγλικό, ο αλβανικός
απέναντι στον σερβικό και το αντίθετο. Εθνικισμοί αυτού του είδους είναι
καταστροφικοί, γιατί υποσκάπτουν τα κράτη εκ των έσω, καταστρέφοντας ό,τι
ενώνει, όπως την υπηκοότητα. Οι νέοι εθνικισμοί επιδιώκουν να περιορίσουν την
πολυδιάστατη ύπαρξη των ανθρώπων στην κοινωνία σε μία μονοδιάστατη ομαδική ταυτότητα.

Σήμερα ζούμε σε συνθήκες απαρτχάιντ, που παρέχει δικαιώματα μόνο στη μία φυλή,
στερώντας τα από την άλλη. Ο πλούσιος κόσμος αποτελείται από μικρά και μεγάλα
φρούρια, που θεωρητικά αμύνονται εναντίον της εισβολής των φτωχών. Οι μισοί
ξένοι στην Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκονται εδώ παράνομα, και οι υπόλοιποι διαθέτουν
συνήθως περιορισμένη παραμονή.

Διαβλέπω τον κίνδυνο πως πάμε να χωρίσουμε την ανθρωπότητα στα δύο: στους
«δικούς» μας, που διαθέτουν δικαιώματα, και στους «άλλους», την κατώτερη τάξη
των πολιτικά ανύπαρκτων. Στις χώρες τους, δεν είχαν ούτως ή άλλως δικαιώματα
και η παρανομία ενοχλεί μόνον όταν αποκαλύπτεται. Αυτό μας διευκολύνει να μην
τους θεωρούμε μέρος της κοινωνίας μας.

Αναρωτιέμαι, όπως κάποτε οι Νοτιοαφρικανοί και σήμερα οι Ισραηλινοί, είμαστε
στον δρόμο να συνηθίσουμε να ζούμε σε έναν κόσμο με συστηματική ανισότητα στα
ατομικά δικαιώματα; Αυτός είναι κατά τη γνώμη μου ο μεγαλύτερος κίνδυνος του
εθνικισμού στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι λαοί της Νοτιοανατολικής
Ευρώπης έχουν όμως αμεσότερα προβλήματα, που δεν αντιμετωπίζονται ούτε με τη
σερβική τρομοκρατία στο Κοσσυφοπέδιο ούτε με τους βομβαρδισμούς του ΝΑΤΟ στη
Σερβία και, φυσικά, σε καμία περίπτωση με μια πολιτική που δεν αφήνει
περιθώρια για καμία διπλωματική λύση και στην καλύτερη περίπτωση, όπως στη
Βοσνία, εξαρτά την ανακωχή από μια χωρίς χρονικό περιορισμό κατοχή των εθνικά
εκκαθαρισμένων περιοχών. Η διπλωματία κατάφερε να διευθετήσει προβλήματα στα
Βαλκάνια μόνο μία φορά δίχως πόλεμο: στο Συνέδριο του Βερολίνου, το 1878. Ίσως
ο κ. Σρέντερ να θυμηθεί ευκολότερα από τον Κλίντον τον προκάτοχό του τον
Βίσμαρκ, τον καγκελάριο, που μεταξύ άλλων γνώριζε πότε τα προβλήματα δεν
λύνονται με αίμα και σφαίρες.

Ο Έρικ Χόμπσμπομ είναι Βρετανός ιστορικός και συγγραφέας. Το άρθρο
του αναδημοσιεύεται από τη γερμανική εφημερίδα «Ντι Τσάιτ».