ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η κοινή γνώμη, βασιλεύει

Το 1973, ένας «απλός» τότε κοινωνιολόγος, ο Πιερ Μπουρντιέ, δημοσίευε στο
περιοδικό του Σαρτρ, τους «Μοντέρνους Καιρούς», ένα άρθρο που έμελλε να αφήσει
εποχή. Επιγραφόταν «Η κοινή γνώμη δεν υπάρχει».

Ο συγγραφέας του είναι σήμερα, και όχι μόνο στη Γαλλία, ο γκουρού της
«αντι-μονόδρομης» σκέψης, η σύγχρονη ενσάρκωση του ακτιβιστή ­ και φιλάρεσκου
­ διανοούμενου, που θεωρεί χρέος του να μιλά για τα πάντα, προκειμένου να
υπενθυμίζει στο κοινωνικό σώμα την ουσία και την πολυπλοκότητα των πραγμάτων.
Δυστυχώς όμως γι’ αυτόν, αλλά, κυρίως, για όλους εμάς, αν κρίνουμε από τον
ρόλο που παίζει στο σημαντικότερο ίσως γεγονός της τελευταίας δεκαετίας του
αιώνα, τον πόλεμο στη Γιουγκοσλαβία, η κοινή γνώμη όχι μόνο υπάρχει, αλλά
χρησιμεύει ως το τέλειο προκάλυμμα για στερημένες ηθικού ερείσματος πολιτικές ηγεσίες.

Ο τρόπος που χρησιμοποιείται από τις κυβερνήσεις των μεγάλων δυτικών χωρών η
στάση της «κοινής γνώμης» έναντι ενός γεγονότος που χρωματίζεται ήδη από τον
τρόπο με τον οποίο περιγράφεται («εισβολή» ή «ανθρωπιστική βοήθεια») αποτελεί
ένα πικρό μάθημα για την εξέλιξη της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Η κοινή
γνώμη της Ισπανίας, για παράδειγμα, δεν είναι εγγενώς περισσότερο «φιλική»
στους βομβαρδισμούς από τη γειτονική της και εξίσου απομακρυσμένη από τα πεδία
των επιχειρήσεων πορτογαλική. Ποδηγετούμενη όμως από μια κυβέρνηση που θέλει
να αποδείξει ότι έχει θέση ανάμεσα στους μεγάλους της Ευρώπης, δεχόμενη τη
συνεχή υπενθύμιση ότι ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ είναι κι αυτός Ισπανός,
οδηγούμενη έτσι στη θεώρηση ενός πολέμου ως παραδεκτού μέσου για την
επικράτηση του «καλού» επί του «κακού», η ισπανική κοινή γνώμη εμφανίζεται
αισθητά «θετικότερη» έναντι του πολέμου από την πορτογαλική. Μέχρις εδώ βέβαια
το φαινόμενο θα μπορούσε να αποδοθεί σε μια σειρά λόγους, σχετιζόμενους με την
εθνική ιδιοσυγκρασία, τον τρόπο που βλέπει τον εαυτό του και τον ρόλο του κάθε
λαός, την επιρροή της εκάστοτε ηγεσίας του. Εκεί όμως που δημιουργείται ­ ας
πούμε τα πράγματα με το όνομά τους ­ δημοκρατική παρέκβαση, είναι όταν η έτσι
διαμορφωμένη κοινή γνώμη, στην οποία προστίθενται και οι ομόθυμες όλων των
άλλων χωρών, εμφανίζεται να είναι αυτή που υπαγορεύει τη στάση των
κυβερνήσεων, αυτή που δικαιώνει, στη συγκεκριμένη περίπτωση, τον πόλεμο και
επιβάλλει τη συνέχισή του.

Η δημοκρατική παρέκβαση δεν έχει να κάνει με τη δυνατότητα έκφρασης και
μέτρησης της κοινής γνώμης, άρα με το φαινόμενο των δημοσκοπήσεων αυτό
καθεαυτό. Αλλά με τη δήθεν μετακύλιση, στο όνομα του σεβασμού της λαϊκής
κυριαρχίας, της ευθύνης των αποφάσεων, ιδίως των μεγάλων αποφάσεων, σε ένα
τεχνητό δημιούργημα, όπως είναι η ακόμα και «μετρημένη» με τον πιο αδιάβλητο
επιστημονικά τρόπο, κοινή γνώμη. Σε αυτό το σημείο ο Μπουρντιέ είχε δίκιο: η
κοινή γνώμη «δεν υπάρχει», υπό την έννοια ότι οι αποφασίζοντες την
επικαλούνται, στην ουσία τη δημιουργούν, μόνον όταν θέλουν να τους πει κάτι,
και συνήθως ξέροντας από πριν τι είναι αυτό που θα τους πει. Δεν μπορούσε όμως
να προβλέψει ότι θα την χρησιμοποιούσαν για να καλύψει έναν πόλεμο, όπως δεν
μπορούσε, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία, να φαντασθεί ότι θα αποτελούσε,
στη δεκαετία του ογδόντα, το βασικό μέσο για τη μετατροπή του ιστορικού
πειράματος σοσιαλιστικής διακυβέρνησης στις χώρες του Νότου σε δήθεν
«απόδειξη» ότι η Αριστερά στην εξουσία πρέπει να πάψει να είναι Αριστερά.

Ρόλος των πολιτικών ηγεσιών είναι, ακούγοντας βέβαια τη «φωνή του λαού», να
παίρνουν τις κρίσιμες αποφάσεις με βάση το συμφέρον της κάθε χώρας και τις
ηθικές τους αντιλήψεις και όχι να κρύβονται πίσω από αυτή τη φωνή, για να
ακολουθούν εξελίξεις που δεν μπορούν να επηρεάσουν. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο
θα ήταν μικροψυχία να μην εξαρθεί, έστω κι αν δεν πήγαινε αντίθετα στην
ελληνική κοινή γνώμη, η παρέμβαση του Έλληνα Πρωθυπουργού στη «γιορτή» του
ΝΑΤΟ. Είναι ακόμα νωρίς για να φανεί αν ανέστρεψε οριστικά το πολιτικό κλίμα,
πρόσφερε πάντως κάτι σημαντικότερο, την αίσθηση του πραγματικού πολιτικού λόγου.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.