ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Με σύνεση και σεβασμό

Η γλυκύτητα του τόπου μάς κυρίευσε και πάλι. Η γαλήνη… Στην άλλη άκρη της
πραότητας που μας περιβάλλει ­ άνθρωποι, φύση, κτίσματα ­ η επιθετικότητα του
παράλογου πολέμου, που εξακολουθεί να ρημάζει τη γειτονική μας χώρα. Οι
άνθρωποι εκεί εγκαταλείπουν φοβισμένοι τον τόπο τους, τα σπίτια τους,
ξεριζώνονται, χάνονται, βομβαρδισμοί εν ονόματι της ειρήνης…

Αναρωτιέμαι από ποιες σκοτεινές διαδρομές πέρασε η απόφαση των ισχυρών της
γης, για την ανάπτυξη αυτής της έντονης πολεμικής δραστηριότητας, ειδικά αυτές
τις ημέρες, ημέρες φορτισμένες με την αδικία, την καταδίκη της αθωότητας, την
περιφρόνηση της αγάπης, τη σκληρότητα, την ανευθυνότητα και την αλαζονεία της εξουσίας:

«Προσκυνούμεν Σου τα πάθη Χριστέ».

Στα Υστέρνια, στην Τήνο, Μεγάλη Πέμπτη, τα φώτα σβήνουν, οι φλογίτσες από τα
κεριά φωτίζουν την εκκλησιά… Ο ήχος του σφυριού μετράει τη σιωπή…

«Σήμερον κρεμάται επί ξύλου ο εν ύδασι την γην κρεμάσας…».

«Στέφανον εξ ακάνθων περιτίθεται, ο ανθρώπων βασιλεύς…».

Στον Πύργο της Τήνου γεννήθηκε, το 1851, ένας μάρτυρας, ένας άγιος, ο
Γιαννούλης Χαλεπάς. Ο ονειροπόλος γλύπτης που για δεκατέσσερα χρόνια, τα πιο
δημιουργικά χρόνια για τη ζωή ενός καλλιτέχνη, παρέμεινε έγκλειστος και
σιωπηλός στο ψυχιατρείο της Κέρκυρας.

Το έργο του και στη δεύτερη φάση της ζωής του (1918-1938) κρίνεται μοναδικό
και πρωτοπόρο. Ο Χαλεπάς μεγάλωσε «ακούγοντας το πελέκημα του μαρμάρου»
σε έναν τόπο που ήταν ένα μεγάλο γλυπτό, η γλυπτική σε όλες τις κλίμακες, φύση
και κατασκευή είναι «σμιλεμένες», με μαστοριά αξεπέραστη.

Η Τήνος ξεχωρίζει για την συνεκτικότητα των οικισμών της, την έντονη παρουσία
της γλυπτικής επεξεργασίας στα κτίσματα, στους δρόμους, στις βαθμιδωτές
διαμορφώσεις του φυσικού εδάφους.

Το ταπεινό σπιτάκι του Χαλεπά, στον Πύργο, τυπικό παράδειγμα λαϊκού τηνιακού
σπιτιού, έγινε Μουσείο, με τη φροντίδα των τοπικών παραγόντων, πρωτοβουλία
αξιέπαινη, που θα έπρεπε να ολοκληρωθεί.

Το πρόσθετο στο παλιό σπίτι, νέο κτίσμα, που στεγάζει μια αίθουσα εκθέσεως
Τηνίων καλλιτεχνών, δεν προσθέτει, αντίθετα αδικεί το περιβάλλον, το έργο των
καλλιτεχνών και κυρίως υποβαθμίζει το έργο του Γιαννούλη Χαλεπά.

Το σπίτι, σχεδόν άδειο, ελάχιστα έπιπλα, το σιδερένιο κρεβάτι, στο δωματιάκι
που κοιμότανε ο Χαλεπάς, μέχρι να εγκαταλείψει την Τήνο για την Αθήνα, όπου
και πέθανε, το εργαστήριό του στο κατώι, δίπλα στην κουζίνα, κρατάει εκείνη
την ανάσα της πνευματικότητας που αρμόζει στη μνήμη ενός από τους μεγάλους
ταπεινούς του κόσμου, που όλο και πιο δύσκολα επιβιώνουν, στην επιδεικτική
εποχή μας…

Ο Γιάννης Τσαρούχης γράφει ότι ο Χαλεπάς: «ήτανε μελαγχολικός και
δύσθυμος. Σε τούτο, ήτανε πρόδρομος της εποχής μας,
γιατί ποτέ δεν υπήρξε μια εποχή που οι άνθρωποι ήταν τόσο δύσθυμοι
και μελαγχολικοί. Άλλωστε, αυτό εξηγεί, από μια
άποψη, την τρομερή και μέχρι αηδίας οργάνωση της ευθυμίας…».

Το έργο του Χαλεπά, καθοριστικό για την πορεία της σύγχρονης τέχνης, θεωρείται
της ίδιας εμβέλειας με το έργο του Ροντέν, ξεπερνά τα σύνορα της Ελλάδας και
απευθύνεται στην Οικουμένη ολόκληρη, καθώς εκφράζει, πέρα από εύκολες
γραφικότητες και συντηρητικούς τοπικισμούς, το πνεύμα του τόπου: «το
απόσταγμα ενός μυστηριώδους πράγματος που ονομάζεται πραγματικότης».

Ο Τσαρούχης βάζει στην ίδια σειρά τον Χαλεπά με τον Σολωμό, τον Κάλβο και τον
Παπαδιαμάντη. Ο Παπαδιαμάντης: «γαλήνιος και ηφαιστιώδης,
ουρανοβάμων και εν νεφέλαις. Κι όμως με δύο φράσεις του,
τρομερά πραγματιστής…».

Σ’ αυτή την ιδιαίτερη σχέση του με την πραγματικότητα, με τη φύση των
πραγμάτων, σ’ αυτή την κατάδυσή του στην ύλη, στο βάθος και στην ουσία των
πραγμάτων, ο Χαλεπάς συναντάει όλους εκείνους που καταφέρανε: «να κλέψουνε από
τη φύση τη ζωή», όπως έγραψε ο Ροντέν, σχολιάζοντας την Αφροδίτη της Μήλου…

Σ’ ένα έργο όπως αυτό, πέρα από τις αξιέπαινες και στη σωστή κατεύθυνση
πρωτοβουλίες των τοπικών παραγόντων, οφείλεται μία ιδιαίτερη φροντίδα, που θα
πρέπει να αναλάβουν γενναιόδωρα οι αρμόδιοι για τον πολιτισμό φορείς. Με
σύνεση και σεβασμό, θα πρέπει χωρίς να καταστραφεί η ατμόσφαιρα του σπιτιού,
να συμπληρωθεί διακριτικά η πληροφόρηση για τον άνθρωπο, το έργο, καθώς και
για την εποχή που έζησε ο Χαλεπάς…

Φεύγοντας με το καράβι από την Τήνο, οι λευκοί οικισμοί σκαρφαλωμένοι ψηλά
στις πλαγιές θυμίζανε εκείνη την τρυφερή περιγραφή του Παπαδιαμάντη:

«Ως ανασημωμένη ποδιά ωραίας χωριατοπούλας, όπου πλύνει τα
ρουχαλάκια της, τα πουκαμισάκια της, σιμά εις το
πηγάδι, ανέρχεται και αναρριχάται και βαίνει προς τα άνω η λευκή
εσχατιά της πολίχνης, εις τον βράχον τον ανατολικόν… όπου
το βράδυ, ενώ η δύσις χρυσά και πορφυρά βάφει τα σύννεφα
αντικρύ, αναβαίνει παμμιγής ο βόμβος και ο ψίθυρος και το
μινύρισμα μυρίων φωνών, φωνών γυναικείων, φωνών
παιδικών, με ήχον μελωδικόν, ρεμβώδη, μυστηριώδη…».

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.