ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ «Να μην υπάρξει νικητής»

«Ούτε με το ΝΑΤΟ ούτε με τον Μιλόσεβιτς» δηλώνει ο μέγας Σαραμάγκου. Σημειώστε
τον, κύριοι επί των προγραφών: απολογητής και αυτός, συμψηφίζει τις ευθύνες.

Μαντλίν Ολμπράιτ. «Με τους Ρώσους συζητούμε ένα συμβιβασμό: να διασώσουμε το πρόσωπο του Μιλόσεβιτς και να καταστρέψουμε όλα τα υπόλοιπα» (σκίτσο από τη «Λιμπερασιόν»)

«Το άγαλμα και η πέτρα»: έτσι λέγεται το βιβλίο που εξέδωσε το Πανεπιστήμιο
του Τορίνο συγκεντρώνοντας τις διαλέξεις που είχε δώσει ο Πορτογάλος
συγγραφέας στην πόλη λίγους μήνες πριν τιμηθεί με το βραβείο Νόμπελ. Στις
διαλέξεις εκείνες μιλούσε για τον εαυτό του, για τις ρίζες του («η ιστορία
κάποιου που δεν θα μπει ποτέ στην Ιστορία»), για το νόημα που αποδίδει στο
επάγγελμά του. Έλεγε για τους παππούδες του στο χωριό, που για να ζεσταθούν το
χειμώνα έβαζαν στο κρεβάτι τα γουρούνια. Θυμόταν ένα θείο του, τον Φραντσίσκο,
που είχε βγάλει ένα απόστημα και πριν εισαχθεί στο νοσοκομείο αγκάλιασε και
φίλησε όλα τα δέντρα εκφράζοντας έτσι τη θλίψη του για τον αποχωρισμό από τη
γη του. Αυτή είναι η «πέτρα» του Ζοζέ Σαραμάγκου, η καρδιά του σύμπαντός του.

Το άγαλμα είναι η επιφάνεια των πραγμάτων και η πέτρα το εσωτερικό τους, αυτό
που δεν φαίνεται, είπε ο 77χρονος συγγραφέας παραλαμβάνοντας την περασμένη
Δευτέρα το βιβλίο. Η Ευρώπη είναι μόνο ένα άγαλμα, δεν ξέρει να κοιτάξει στο
εσωτερικό της πέτρας των Βαλκανίων και να καταλάβει, η Ευρώπη δεν μπορεί να
καταλάβει την Ευρώπη. Παρακολουθούμε αδιάφοροι μια παράλογη σύγκρουση που
βάζει φωτιά στην καρδιά της Ευρώπης. Είμαστε αδιάφοροι, γιατί είμαστε
άρρωστοι. Πάσχουμε από τύφλωση, δεν μπορούμε να δούμε την ουσία των πραγμάτων.
Χάσαμε ακόμη και την ικανότητα να οργιζόμαστε.

Ένας κομμουνιστής που δεν αποστάτησε ποτέ, ένας ουμανιστής που θλίβεται για το
κουρέλιασμα της Χάρτας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ο Σαραμάγκου παρακολουθεί
με αγωνία αυτά που συμβαίνουν στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Στην τραγωδία αυτή
βλέπει ήδη ένα χαμένο: την Ευρώπη. Όταν του ζητούν να διαλέξει κάποιο
στρατόπεδο, του Μιλόσεβιτς ή του ΝΑΤΟ, αρνείται: «Το πρόβλημα δεν λύνεται με
το να πάρεις το μέρος τού ενός ή του άλλου. Είναι απαραίτητο να χάσει ο
Μιλόσεβιτς αυτόν τον πόλεμο, όπως είναι απαραίτητο να μην τον κερδίσει και το
ΝΑΤΟ. Θα με ρωτήσετε: πώς είναι δυνατόν; Γιατί να μην υπάρξει ένας νικητής;
Σας απαντώ: αυτός ο πόλεμος είναι παράλογος. Και σ’ έναν παράλογο πόλεμο, το
χειρότερο που μπορεί να συμβεί είναι να υπάρξει νικητής».

Ο Σαραμάγκου είναι σαφής: εφ’ όσον το ΝΑΤΟ άρχισε τους βομβαρδισμούς δεν
μπορεί να τους σταματήσει, γιατί τότε ο Μιλόσεβιτς θα συνεχίσει ελεύθερα την
εθνοκάθαρση. Στη σημερινή κατάσταση, όμως, δεν έπρεπε να έχουμε φτάσει ποτέ.
Μια συμμαχία με αμυντικό χαρακτήρα δεν έπρεπε να αρχίσει να βομβαρδίζει: ο
καθένας έχει δικαίωμα σ’ ένα φυσικό θάνατο. Αυτό που χρειάζεται τώρα είναι να
ενεργοποιηθούν όλες οι πολιτικές και διπλωματικές δυνάμεις. Να βγει ο ΟΗΕ από
το περιθώριο. Να κάνουμε όλοι τα ανθρώπινα δικαιώματα σημαία.