Εθνοκάθαρση στα Βαλκάνια

Σύμφωνα με πληροφορίες από το Κόσοβο, «ολόκληρα χωριά έχουν γίνει στάχτη,
άοπλοι και αθώοι έχουν σφαγιαστεί μαζικά και απίστευτες πράξεις βίας,
λεηλασίας και ωμότητας έχουν διαπραχθεί».

Σμύρνη, 1922: Έλληνες της Μικράς Ασίας εγκαταλείπουν τις εστίες τους

Πρόκειται για μια από τις τελευταίες ενημερώσεις εκπροσώπου του ΝΑΤΟ; Κάτι
τέτοιο θα ήταν πιθανό. Στην πραγματικότητα, όμως, τα παραπάνω λόγια γράφτηκαν
λίγο μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912 και 1913 και αποτελούν απόσπασμα
έκθεσης του Ιδρύματος Κάρνετζι για τη Διεθνή Ειρήνη.

Με αφορμή τις μαζικές απελάσεις δεκάδων χιλιάδων Αλβανών από το Κοσσυφοπέδιο
τις δύο τελευταίες εβδομάδες, είναι ιδιαίτερα διαφωτιστικό να ξαναδιαβάσει
κανείς τα συμπεράσματα εκείνης της έκθεσης. Σύμφωνα με τους συντάκτες της, οι
Σέρβοι και Μαυροβούνιοι στρατιώτες χρησιμοποιούσαν βίαιες μεθόδους με στόχο
την ολοκληρωτική αλλαγή του εθνοτικού χαρακτήρα των περιοχών όπου κατοικούσαν
αποκλειστικά Αλβανοί. Οι πόλεμοι του 1912 και του 1913 προκάλεσαν μεγάλες
πληθυσμιακές αναταραχές: κάπου 2,5 εκατομμύρια κάτοικοι των Βαλκανίων
ξεριζώθηκαν από τον πόλεμο και τις ανταλλαγές πληθυσμών. Όπως συμβαίνει και
σήμερα, οι στρατοί διαπίστωσαν σε πολλές περιπτώσεις ότι οι άνθρωποι δεν
περίμεναν να εκδιωχθούν από τα σπίτια τους ή ­ για να χρησιμοποιήσουμε τη
σημερινή ορολογία ­ να υποστούν «εθνοκάθαρση».

Η συνθήκη της Λωζάννης που υπεγράφη το 1923 θα μπορούσε σήμερα να αποκληθεί
κάλλιστα «νομιμοποίηση της εθνοκάθαρσης». Με βάση αυτή τη συνθήκη διαλύθηκαν
αρχαίοι ελληνικοί οικισμοί στη Μικρά Ασία και οι κάτοικοί τους αντηλλάγησαν με
Τούρκους και μουσουλμάνους που ζούσαν στην Ελλάδα. Ανάλογη συμφωνία ανταλλαγής
των μειονοτήτων τους συνήψε και η Βουλγαρία με την Ελλάδα και την Τουρκία.

Σε μια εποχή όπου τα ανθρώπινα δικαιώματα έχουν προτεραιότητα έναντι των
τοπικών εθνικών συμφερόντων, πρέπει να θυμόμαστε ότι οι πρωταγωνιστές των
πολέμων στην πρώην Γιουγκοσλαβία δεν έπαψαν ποτέ να πιστεύουν ότι οι
ανταλλαγές πληθυσμών και η εθνοκάθαρση αποτελούν τον μόνο τρόπο να
εξασφαλιστεί μακροπρόθεσμα η σταθερότητα των κρατών τους.

Τον Ιούλιο του 1991, καθώς ξεκινούσε ο πόλεμος στην Κροατία, ο Μάριο Νόμπιλο,
σύμβουλος τότε του προέδρου Τούτζμαν, μου είχε δείξει ένα χάρτη που έδειχνε
πώς Σέρβοι, Μουσουλμάνοι και Κροάτες θα «ανταλλάσσονταν» στους κόλπους της
Γιουγκοσλαβίας, και ιδιαίτερα της Βοσνίας. Στο κάτω-κάτω, είχε πει τότε ο
Νόμπιλο, υπάρχει ένα προηγούμενο γι’ αυτή την ανταλλαγή, και λέγεται Συνθήκη
της Λωζάννης. Το ίδιο μοντέλο θα μπορούσε να εφαρμοστεί στη Γιουγκοσλαβία, αν
και οι ανταλλαγές αυτή τη φορά θα ήταν «εκούσιες». Οι «ανταλλαγές» που έγιναν
βέβαια στη συνέχεια κάθε άλλο παρά εκούσιες ήταν, όμως η Κροατία έλυσε
πράγματι το σερβικό της πρόβλημα. Το 12% του πληθυσμού της απετελείτο στο
παρελθόν από Σέρβους ­ σήμερα, όλοι έχουν μετακινηθεί στη Σερβία.

Ο Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς φαίνεται ότι θέλει τώρα να τελειώσει τη δουλειά που
άφησαν ημιτελή οι προκάτοχοί του στους Βαλκανικούς Πολέμους. Με άλλα λόγια,
θέλει να εκκενώσει το Κοσσυφοπέδιο από τους Αλβανούς και να τους
αντικαταστήσει με Σέρβους πρόσφυγες από τη Βοσνία και την Κροατία. Η Δύση
ουσιαστικά επέτρεψε στον Μιλόσεβιτς να πιστέψει ότι μπορεί να κάνει κάτι
τέτοιο. Κι αυτό, για δύο λόγους. Πρώτον, διότι δεν υποστηρίξαμε τους Αλβανούς
του Κοσόβου που για χρόνια είχαν επιλέξει την παθητική αντίσταση. Δεύτερον,
διότι δεν κάναμε τίποτα για να εμποδίσουμε την «εθνοκάθαρση» της Κράινα.
Εφαρμόζοντας σήμερα τη λογική της δεκαετίας του ’20, βρισκόμαστε μπροστά σ’
ένα ηθικό δίλημμα: είτε δεχόμαστε ότι η εθνοκάθαρση μπορεί να οδηγήσει σε
σταθερότητα για τις μέλλουσες γενιές είτε την απορρίπτουμε και προσπαθούμε να
την εμποδίσουμε δίνοντας προτεραιότητα στα ανθρώπινα δικαιώματα. Αν όμως
αποδεχθούμε την πρώτη εκδοχή, τίποτα δεν θα εμποδίσει τα πρώην γιουγκοσλαβικά
κράτη και την Αλβανία να αποφασίσουν την επαναχάραξη των συνόρων τους: να
δοθεί μέρος του Κοσόβου στη Μεγάλη Αλβανία και να ενωθεί η Σερβία με τη
Σερβική Δημοκρατία της Βοσνίας. Κάτι τέτοιο όχι μόνο δεν θα οδηγήσει στην
ειρήνη, αλλά θα προκαλέσει επανάληψη του πολέμου στη Βοσνία. Ένα άλλο
παράδειγμα της έντασης που προκαλεί σήμερα η ανταλλαγή πληθυσμών είναι η
πρόταση των Τουρκοκυπρίων να δεχθούν 5.000 Κοσοβάρους. Είναι σαφές ότι στόχος
τους είναι να εγκαταστήσουν τους πρόσφυγες στις περιοχές απ’ όπου έχουν
εκδιωχθεί οι Έλληνες. Είναι δυνατόν κάτι τέτοιο να μην προκαλέσει τη
δικαιολογημένη αντίδραση των Ελληνοκυπρίων;

Εάν το ΝΑΤΟ δεν κάνει τίποτα, η λύση του Μιλόσεβιτς θα θριαμβεύσει και θα βρει
μιμητές. Εάν, αντίθετα, το ΝΑΤΟ εγκαθιδρύσει ένα προτεκτοράτο ­ ένα πραγματικό
προτεκτοράτο, όπου δεν θα επιτραπούν ούτε πράξεις αντεκδίκησης ούτε ο διωγμός
των Σέρβων του Κοσσυφοπεδίου ­ τότε η Δύση θα αποδείξει ότι ξέρει να
υπερασπίζεται και τα ανθρώπινα δικαιώματα και τα ίδια της τα συμφέροντα.

Ο Τιμ Τζούντα είναι συγγραφέας του βιβλίου «Οι Σέρβοι: Ιστορία,
Μύθος και η Καταστροφή της Γιουγκοσλαβίας».