ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ακαδημαϊκή αυτοτέλεια

Σε μια εποχή που σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες γίνεται συστηματικός διάλογος
για την ακαδημαϊκή αυτοτέλεια του Πανεπιστημίου στο μέλλον, στην Ελλάδα
δυστυχώς κανείς δεν συζητεί δημόσια για αυτά τα ζητήματα, ενώ παράλληλα
διαμορφώνεται ήδη η νέα πολιτική του ΥΠΕΠΘ, με την προετοιμασία σχεδίου νόμου
για τη διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια των ΑΕΙ.

Ανάμεσα στα διλήμματα που τίθενται για το Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο του μέλλοντος
είναι και αυτό που αφορά την αναζήτηση της ταυτότητας του Πανεπιστημίου, μέσα
από τον επαναπροσδιορισμό της αυτονομίας του.

Συστατική προϋπόθεση της λειτουργίας του Πανεπιστημίου, όπως αυτό λειτούργησε
τα τελευταία 200 χρόνια ως Πανεπιστήμιο του Λόγου / Λογικής, είναι η αυτονομία
του, που αναφέρεται στις συνθήκες ελευθερίας και ανεξαρτησίας της έρευνας και
της διδασκαλίας, μέσα στις οποίες παράγεται και μεταδίδεται η γνώση ως ατομική
και ως συλλογική διαδικασία. Το Πανεπιστήμιο του Λόγου, υπηρετεί τη νέα
επιστημονική γνώση, απελευθερωμένη από δοξασίες, δογματισμούς και καταναγκασμούς.

Στόχος του Πανεπιστημίου είναι να συνδέσει την αναζήτηση της βαθύτερης
επιστημονικής γνώσης με την ανάπτυξη της προσωπικότητας και ο μετασχηματισμός
της γνώσης σε αυτόνομη δράση. Όπως υποστηρίζει ο Humbolt, «για αυτήν την
αυτόνομη δράση, με την ουσιαστική έννοια του όρου, απαιτείται ελευθερία και
παραγωγική απομόνωση, και από αυτά τα δύο σημεία πηγάζει αυτόματα η συνολική
εξωτερική οργάνωση των Πανεπιστημίων». Εδώ έγκειται η διαλεκτική σχέση ανάμεσα
στις εσωτερικές συνθήκες ακαδημαϊκής ελευθερίας (παραγωγή και μετάδοση της
γνώσης) και στις εξωτερικές σχέσεις του Πανεπιστημίου, δηλαδή τις συνθήκες
αυτοτέλειας έναντι εξωτερικών καταναγκασμών και παρεμβάσεων του κράτους. Αυτές
οι βασικές αξίες σφραγίζουν την ανάπτυξη του Πανεπιστημίου τούς τελευταίους
δύο αιώνες στην Ευρώπη.

Βέβαια θα πρέπει να τονίσουμε ότι η βασική αξία της ακαδημαϊκής αυτοτέλειας
που σε πολλές χώρες κατοχυρώθηκε ακόμη και συνταγματικά, στην πραγματικότητα
σε διάφορες ιστορικές περιόδους ακυρωνόταν συστηματικά. Όμως το ουσιαστικό
πρόβλημα δεν είναι αυτό. Βρισκόμαστε σε μια εποχή που αλλάζουν ραγδαία οι
συνθήκες μέσα στις οποίες λειτουργεί το Πανεπιστήμιο, το οποίο δεν υπόκειται
μόνο στις εξαρτήσεις από το κράτος, που κατά κανόνα αποτελεί ακόμη τον κύριο
φορέα χρηματοδότησής του, αλλά υφίσταται πιέσεις από ένα ευρύ πλέγμα φορέων
της αγοράς (επιμελητήρια, επιχειρήσεις κ.ά.). Ενδεικτικά αναφέρουμε τις
μεταρρυθμίσεις που υιοθετήθηκαν τα τελευταία χρόνια σε χώρες όπως η Ολλανδία,
η Πορτογαλία κ.ά. και αφορούν στη διοίκηση των Πανεπιστημίων, στην οποία πλέον
συμμετέχουν εκπρόσωποι τριτοβάθμιων επαγγελματικών ενώσεων και επιμελητηρίων.

Ταυτόχρονα παρουσιάζεται για πρώτη φορά το φαινόμενο της έγκρισης από τέτοια
μη ακαδημαϊκά σώματα (π.χ. Ολλανδία) των προγραμμάτων σπουδών και ακόμη των
παραδόσεων του κάθε διδάσκοντος, κάτω από την ακραία εφαρμογή της αγοραίας
λογικής: προσαρμογή της εκπαίδευσης στις ανάγκες τις ιδιωτικής οικονομίας.

Ο κίνδυνος της κατάλυσης της ακαδημαϊκής αυτοτέλειας και της μετατροπής του
Πανεπιστημίου σε ετεροκαθορισμένο (από την αγορά ή το κράτος) κέντρο δεν
προέρχεται μόνο από εξωτερικές πιέσεις. Η δημιουργική απομόνωση και η
ακαδημαϊκή ελευθερία, ως όροι της αυτοτέλειας, έχουν εκφυλιστεί πολλές φορές
από την ίδια την πανεπιστημιακή κοινότητα, σε καταστάσεις αδιαφορίας,
υποβάθμισης των ατομικών και συλλογικών ευθυνών οδηγώντας στη δημιουργία
ανεξέλεγκτων κλειστών δομών χωρίς διαφάνεια και δημοσιότητα.

Απέναντι σε αυτές τις τάσεις, το Πανεπιστήμιο θα πρέπει να αναζητήσει την
ταυτότητά του στον επαναπροσδιορισμό της αυτοτέλειας, όχι όμως με όρους
αμυντικού προστατευτισμού του παρελθόντος.

Το Πανεπιστήμιο πρέπει να ανοίξει, να γίνει δηλαδή ευαίσθητος δέκτης των νέων
τάσεων της διεθνοποίησης του καταμερισμού της εργασίας και ταυτόχρονα να
διατηρήσει τον κριτικό αναστοχασμό στην έρευνα και στη διδασκαλία, να αποδίδει
λόγο και να αξιολογείται δημόσια για το ακαδημαϊκό έργο που επιτελεί, αλλά
παράλληλα να εξασφαλίζει τις προϋποθέσεις ακαδημαϊκής ελευθερίας. Η αναζήτηση
μιας ουσιαστικής αυτοτέλειας των πανεπιστημιακών θεσμών αποτελεί απαραίτητη
συνθήκη αναπαραγωγής τους.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.