Έσβηναν και έγραφαν τη διακήρυξη

Η ζέστη του καλοκαιριού και η πολύωρη εργασία είχαν κουράσει τους τρεις
άνδρες, οι οποίοι, σκυμμένοι πάνω σε δεκάδες χαρτιά, προσπαθούσαν να βάλουν σε
τάξη ένα δακτυλογραφημένο πολυσέλιδο κείμενο.

Ο Κώστας Μανωλκίδης, μέλος του πρώτου Εκτελεστικού Γραφείου, διαμόρφωσε και το χώρο στα πρώτα επίσημα γραφεία του ΠΑΣΟΚ στην Πανεπιστημίου 57 . Η διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη, που παρουσιάστηκε σε συνέντευξη Τύπου, και το εξώφυλλο του πρώτου ιδεολογικού κειμένου του Κινήματος

Οι διορθώσεις γίνονταν με μολύβι ανάμεσα στις προτάσεις και ακολουθούσε μία
ματιά και ένας τελευταίος λόγος από τον αρχηγό τους. Στη συνέχεια, τα χαρτιά
έφθαναν στα χέρια της γραμματέως, που τα δακτυλογραφούσε.

Αυτή η ατμόσφαιρα επικρατούσε το μεσημέρι 2 Σεπτεμβρίου του 1974 στο λίβινγκ
ρουμ του σπιτιού του Ανδρέα Παπανδρέου στο Καστρί και μέσα σ’ αυτές τις
συνθήκες έγινε η τελική γλωσσική επεξεργασία της διακήρυξης της 3ης Σεπτέμβρη.

Τα τρία μέλη της Επιτροπής, στα οποία είχε αναθέσει ο Ανδρέας να έχουν αυτή
την επιμέλεια, ήταν, όπως αφηγείται ο βουλευτής Ηλείας του ΠΑΣΟΚ, Γιάννης
Ζαφειρόπουλος, ο ίδιος, ο καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου
Ιωαννίνων Μανώλης Παπαθωμόπουλος και ο Δαμιανός Βασιλειάδης, από τα ηγετικά
στελέχη του ΠΑΚ.

«Εγώ πήγαινα τμήμα – τμήμα τα χαρτιά στον Ανδρέα για την τελική έγκριση και
μετά τα δακτυλογραφούσε η Αγγέλα Κοκκόλα», θυμάται ο Γ. Ζαφειρόπουλος.

Φασολάδα

Η συνεργασία «σφραγίστηκε» αργά το μεσημέρι με ένα παραδοσιακό ελληνικό
φαγητό. Μία φασολάδα μαγειρεμένη από τα χέρια της κυρα-Μαρίας, της οικονόμου
του σπιτιού. Ο Ανδρέας ζήτησε ευγενικά συγγνώμη που δεν ήταν πολυτελές το
γεύμα και ο Γ. Ζαφειρόπουλος επιστρατεύτηκε την τελευταία στιγμή για να
«εμπλουτίσει» το τραπέζι με φέτα και ελιές, που αγόρασε από μπακάλικο της Νέας Ερυθραίας.

Οι συνωμοτικοί κανόνες της εποχής δεν άφηναν το παραμικρό περιθώριο σε κανέναν
από την ομάδα να φύγει από το σπίτι με το κείμενο της διακήρυξης. Έτσι, πολλές
ώρες αργότερα, επιφορτίζεται ο τότε διευθυντής της Ρανκ Ζίροξ, Πάνος
Βαλασέλης, να «δανείσει» τα γραφεία της εταιρείας του στον Πύργο των Αθηνών,
ώστε να γίνουν οι φωτοτυπίες της διακήρυξης. Η μεταφορά του κειμένου από το
Καστρί στους Αμπελοκήπους γίνεται με άκρα μυστικότητα, γύρω στις 3 τα
ξημερώματα, από τον Γιώργο Παπανδρέου και τον Γιάννη Ζαφειρόπουλο.

Ένα κείμενο, το οποίο δόθηκε στη δημοσιότητα την επόμενη μέρα, με συνέντευξη
Τύπου. Ήταν ένα μικρό πράσινο βιβλίο από τον εκδοτικό οίκο «Καρανάση», με τον
οποίο συνεργάστηκε εκείνα τα χρόνια το ΠΑΣΟΚ, και με εισαγωγή του τότε
υπευθύνου Τύπου του ΠΑΣΟΚ Κώστα Νικολάου.

Τετράπτυχο

Τις αμέσως επόμενες μέρες βγαίνει στη δημοσιότητα, πάλι μέσα από τις ίδιες
εκδόσεις, το πρώτο ιδεολογικό κείμενο του κόμματος, που επεξεργάστηκαν
ορισμένα στελέχη, ανάμεσά τους ο Δημήτρης Λιβιεράτος και η Βάσω Παπανδρέου.
Εκεί περιέχεται και το αρχικό τετράπτυχο του αγώνα του ΠΑΣΟΚ για «εθνική
ανεξαρτησία, λαϊκή κυριαρχία, κοινωνική απελευθέρωση και δημοκρατική διαδικασία».

Στο μεταξύ, το χρονικό διάστημα που προηγήθηκε της 24ης Ιουλίου του ’74,
στελέχη του ΠΑΚ, αλλά και φίλοι του Ανδρέα Παπανδρέου είχαν εξασφαλίσει τα
πρώτα «ανεπίσημα» γραφεία του κόμματος. Επρόκειτο για ένα δυάρι, που
παραχώρησε ο Γ. Μυλωνάς στην οδό Ακαδημίας 28, το οποίο επιπλώθηκε πρόχειρα
από φίλους του Ανδρέα, που συνέδεσαν και δύο τηλεφωνικές γραμμές.

Παράλληλα, άλλες συναντήσεις στελεχών ­ ανάμεσά τους οι κ.κ. Γιάννης
Χαραλαμπόπουλος, Αντώνης Λιβάνης, Γιάννης Καψής ­ γίνονταν στα γραφεία του
εκδοτικού οίκου «Νέα Σύνορα», στην οδό Θεάτρου 5-8. Εκεί ήταν που καθορίστηκαν
και τα πρώτα μέτρα για την οργάνωση της υποδοχής του Ανδρέα από το εξωτερικό,
η ευθύνη της οποίας ανατέθηκε στον Αντώνη Δροσογιάννη.

Τα γραφεία

Τις μέρες μετά την ιδρυτική διακήρυξη, νοικιάστηκαν τα επίσημα γραφεία στους
δύο πρώτους ορόφους της οδού Πανεπιστημίου 57. Ο τότε υπεύθυνος του Τομέα
Επιστημόνων και Καλλιτεχνών Κώστας Μανωλκίδης ανέλαβε να διαμορφώσει τον κάτω
όροφο σε αίθουσες συσκέψεων και κατασκεύασε ένα προστατευτικό κιγκλίδωμα, ώστε
να «εμποδίζεται η έλευση του καθένα χωρίς έλεγχο».

Στον 2ο όροφο ήταν ένα μικρό δωμάτιο, το οποίο φιλοξενούσε τις συνεδριάσεις
του τότε Εκτελεστικού Γραφείου. Ο Κ. Μανωλκίδης θυμάται ότι τα μέλη του Ε.Γ.
(Α. Παπανδρέου, Κ. Σημίτης, Α. Τσοχατζόπουλος, Σ. Καράγιωργας, Β. Φίλιας, Α.
Στάγκος, Άσπα Μανδηλαρά, Βάσω Παπανδρέου, Θ. Τσούρας και ο ίδιος) αρχικά
συνεδρίαζαν γύρω από ένα σιδερένιο τραπεζάκι που «χωρούσε μόνο τον Ανδρέα στο
“κεφάλι”, τον Άκη στα αριστερά του και τον Σημίτη στα δεξιά, ο οποίος κρατούσε
και τα πρακτικά των συνεδριάσεων. Οι υπόλοιποι γράφαμε τις σημειώσεις στα
γόνατα». Πέρασαν πολλές μέρες για να αντικατασταθεί αυτό το τραπέζι από ένα
μεγάλο ξύλινο, κατάλληλο για τις περιστάσεις.

Μέχρι να αποκτήσει την πρώτη στέγη το ΠΑΣΟΚ, οι συγκεντρώσεις και οι επαφές
γόνονταν στα πιο απίθανα μέρη. Σε καφενεία, σε ταβέρνες, σε σπίτια, ακόμη και
σε παγκάκια στις πλατείες.

Ο Θανάσης Τσούρας θυμάται ότι την πρώτη δημόσια ομιλία του την έγραψε παρέα με
τον Κώστα Λαλιώτη και τον Γιάννη Τζώρτζη σε καφενείο στα Εξάρχεια. Στην ομιλία
αυτή, που εκφωνήθηκε στην πλατεία Δημαρχείου στις 13 Σεπτεμβρίου του ’74,
γινόταν αναφορά στη «νεολαία του ΠΣΚ».

Το όνομα

Ο λόγος; Δεν είχε ακόμη διαμορφωθεί το οριστικό όνομα του ΠΑΣΟΚ. Άλλωστε οι
εισηγήσεις ήταν πολλές. Κάποιοι έκαναν λόγο για Ελληνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα
και άλλοι πρότειναν Εργατικό Κόμμα. Ορισμένοι υποστήριξαν την πρόταση
Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα για την Αναγέννηση της Ελλάδας (ΠΑΣΟΚΑΕ). Αλλά
υπήρξαν αντιρρήσεις καθώς κάποια στελέχη εξέφρασαν την άποψη ότι η λέξη
Αναγέννηση παραπέμπει εν μέρει στη χούντα. Έτσι πρότειναν την ονομασία
Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα (ΠΣΚ).

Όλοι όμως συμφωνούσαν ότι το όνομα του νέου φορέα πρέπει να έχει σημειολογικές
αναφορές στο ΠΑΚ και ταυτόχρονα να είναι εύηχο και κατανοητό από τον κόσμο. Η
τελευταία φάση της επεξεργασίας έγινε στο ξενοδοχείο «Καστρί» από στελέχη του
κόμματος ­ ανάμεσά τους οι Κώστας Σημίτης, Άκης Τσοχατζόπουλος, Βάσω
Παπανδρέου, Γιάννης Ζαφειρόπουλος και Νίκος Σκουλάς. Ο ίδιος ο Ανδρέας,
λαμβάνοντας υπόψη όλες τις εισηγήσεις, κατέληξε στο όνομα ΠΑΣΟΚ.

Αλλά και για τα υπόλοιπα σύμβολα υπήρξαν πολλές και διαφορετικές εισηγήσεις
των στελεχών του ΠΑΣΟΚ. Ο ήλιος, που με διάφορες μορφές φιλοτεχνούσε πολλές
από τις αφίσες του ΠΑΚ, επιλέχθηκε τελικά γιατί ταυτόχρονα συμβόλιζε την
ανατολή, «την εισαγωγή του νέου και του καινούργιου», τη γέννηση ενός νέου
κόμματος στην Ελλάδα.

Το δε πράσινο χρώμα «κέρδισε» ­ ορισμένα στελέχη πρότειναν την υιοθέτηση του
κόκκινου ­ επειδή ήταν ένα νέο χρώμα που από την αρχαιότητα συμβολίζει την
αναγέννηση της φύσης και την ελπίδα.