ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Οξύνσεις και εκτοπίσεις

Σε περιόδους πολιτικών κρίσεων, όπως αυτή που υφιστάμεθα τις τελευταίες
ημέρες, η ενασχόληση με τα δευτερεύοντα ζητήματα της ατζέντας ­ όπως είναι για
παράδειγμα τα ζητήματα της καθημερινής ζωής ­ φαντάζει περιττή πολυτέλεια.

Και όμως, αυτός είναι ο λόγος της συγκρότησης των κοινωνιών. Η γενική πολιτική
είναι το μέσον για την πραγμάτωση των επιθυμιών των πολιτών, δεν είναι ο
τελικός στόχος. Συχνά, όμως, καταλαμβάνει το χώρο με τρόπο ασφυκτικό,
αφήνοντας ελάχιστα περιθώρια για την ενασχόληση με την ουσία των πραγμάτων.

Το χειρότερο απ’ όλα είναι ότι η χώρα μας είχε την ατυχία να βρίσκεται διαρκώς
κάτω από το καθεστώς μιας έκτακτης ανάγκης: εμφύλιοι πόλεμοι, εκτροπές από τη
δημοκρατία, επιβουλές εναντίον των συνόρων. Τα γεγονότα αυτά κυριαρχούσαν,
έναντι όλων των άλλων, στη δημόσια ζωή, δημιουργούσαν ατμόσφαιρα
απαισιοδοξίας, επηρέαζαν το φρόνημα των ανθρώπων. Δημιουργήθηκε έτσι μια
ομαδική συμπεριφορά πολύ ευαίσθητη στα εξωτερικά γεγονότα και μια κοινωνία
έτοιμη να μεταπέσει με τεράστια ευκολία από την ανεμελιά στην άκρατη
απελπισία. Μέσα σε μια τέτοια ατμόσφαιρα, η υπόθεση του περιβάλλοντος, τα
ζητήματα της εργασίας, οι ανθρώπινες σχέσεις, η δημιουργία, ήταν πάντοτε τα
πρώτα θύματα. Δεν θα έλεγα πως συνέβαινε το ίδιο με τον πολιτισμό, γιατί όντας
μέσα στο παιχνίδι της αγοράς είχε αποκτήσει μια υλική βάση που του επέτρεπε να
υπερβαίνει τη συγκυρία.

Αυτός είναι και ο λόγος που αυτόνομα κινήματα ή κόμματα, όπως αυτά που
συνδέονται με την οικολογική κρίση, αλλά και την οικολογική προοπτική, έχουν
πολύ μικρή πέραση στη χώρα μας. Το ίδιο θα μπορούσε να πει κανείς και για την
πολιτική περιβάλλοντος: εκτοπισμένη από το πολιτικό σκηνικό, αρκείται στα
ψίχουλα της μεγαλοψυχίας που περισσεύουν από τον εκάστοτε υπουργό και σε καμία
περίπτωση δεν αποτελεί μέλημα του κράτους.

Και βέβαια το περιβάλλον δεν είναι αυτό που αναδεικνύουν κάθε φορά τα μέσα
ενημέρωσης. Τα φλέγοντα προβλήματα δεν είναι μόνον εκείνα που έχουν
τηλεοπτικότητα, όπως συμβαίνει με τις πλημμύρες, τις πυρκαγιές και τα
σκουπίδια. Περιβάλλον είναι και οι κρυμμένες πτυχές μιας πραγματικότητας που
εξελίσσεται κάτω από τα πόδια μας και μπροστά στα μάτια μας ­ αν και συχνά
είναι αθέατη ­ με ρυθμούς που είναι αδύνατον να παρακολουθήσουμε. Περισσότερα
από το 1/4 των σπονδυλωτών (ψάρια, αμφίβια, ερπετά, πουλιά και θηλαστικά)
βρίσκονται σε μια τροχιά έκλειψης σε ολόκληρο τον πλανήτη. Το γενετικό
υπόβαθρο των καλλιεργούμενων ειδών αλλοιώνεται και υποχωρεί μπροστά σε μια όλο
και πιο τεχνητή και απλουστευμένη (από την άποψη της βιοποικιλότητας) γεωργία.
Το τοπίο μεταλλάσσεται, οι ακτές δεν φιλοξενούν πια την άγρια ζωή ­ παρά μόνον
τους τουρίστες ­ και οι ωκεανοί γίνονται οι αθέατες καταβόθρες κάθε λογής
αποβλήτων. Τα ζητήματα αυτά, μια και δεν επηρεάζουν άμεσα την υγεία των
καταναλωτών, τυγχάνουν μικρότερης προσοχής και συχνά δυσκολεύονται να βρουν
υπερασπιστές τόσο στο επίπεδο της κοινής γνώμης, όσο και στο επίπεδο των
πολιτικών ­ αφού οι τελευταίοι ακολουθούν συνήθως τις αξιολογήσεις του κοινού
και σπανίως μπαίνουν στον κόπο να τις επηρεάσουν. Υπάρχουν βέβαια και οι
οργανώσεις προστασίας της φύσης, των οποίων όμως η μάχη για την επιβίωση είναι
ανάλογη με τη μάχη για την επιβίωση των ειδών που προστατεύουν.

Σε αντιστάθμισμα, πολλοί παραπέμπουν το θέμα στις επόμενες γενιές, ποντάροντας
στην αυξημένη ευαισθησία των νέων και στη δύναμη της περιβαλλοντικής
εκπαίδευσης. Όμως, όσο φιλότιμη κι αν είναι η προσπάθεια ορισμένων
εκπαιδευτικών τα τελευταία χρόνια, καθώς και οι χρηματοδοτήσεις του υπουργείου
Παιδείας ­ ελέω βέβαια Κοινοτικών κονδυλίων ­ τα παιδιά εκπαιδεύονται μέσα σε
ένα ήδη αλλοιωμένο περιβάλλον, το οποίο όμως κινδυνεύουν να το εκλάβουν ως
σύστημα αναφοράς, αφού δεν έχουν με τι να το συγκρίνουν (δεν γνώρισαν, ας
πούμε, πόλεις χωρίς αυτοκίνητα). Έτσι, συντελούντος και του κλίματος
ανασφάλειας, οι κυρίαρχες αξίες βρίσκονται μονίμως μετατοπισμένες αλλού και
οπωσδήποτε όχι στην ανάγκη της προστασίας του μαυρόγυπα, της βίδρας και του
λύκου, που σε λίγο θα υπάρχουν μόνο στα παραμύθια.