ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Κέντρο και νέα κόμματα

Η αναζήτηση του «μεσαίου χώρου» γίνεται εκ νέου η συλλογική φαντασίωση της
δημόσιας ζωής στην Ευρώπη; Όλα δείχνουν πως ναι. Η πορεία κατάκτησης του
«κέντρου» φαίνεται να αποτελεί τη χαμένη Ατλαντίδα που κινητοποιεί νέες και
παλαιές κομματικές ηγεσίες.

Εάν όμως όλοι τείνουν προς το κέντρο (μεταξύ των πολλών και η Ν.Δ., ως «κόμμα
του Μεσαίου χώρου») υπάρχουν περιθώρια για τη διαμόρφωση ενός αυτοδύναμου
κέντρου, πολιτική προοπτική που στη χώρα μας εμφανίζεται να διερευνά ο
δήμαρχος της Αθήνας;

Ένας παράξενος «νόμος» φαίνεται να διέπει την πολιτική ζωή των σύγχρονων
δυτικοευρωπαϊκών κοινωνιών: το κέντρο είναι ισχυρό μόνο εκεί που δεν υπάρχει.
Πράγματι, η κεντροαριστερά και η κεντροδεξιά έχουν δραματικά περιορίσει τον
ενδιάμεσο εκείνο χώρο από τον οποίο θα προέκυπτε ένας ισχυρός τρίτος κεντρώος
πόλος. Έτσι, κατά ειρωνικό τρόπο, η κυριαρχία των κεντρώων ιδεών συνεπιφέρει
συνήθως το τέλος του Κέντρου ως αυτοδύναμης ­ και ισχυρής ­ δύναμης. Είναι
ενδεικτικό ότι όλες οι πρόσφατες απόπειρες διαμόρφωσης ενός επιθετικού και
ηγεμονικού κεντρώου κόμματος αργά ή γρήγορα οδηγήθηκαν σε ναυάγιο (Ισπανία,
Αγγλία του ’80, μεταδικτατορική Ελλάδα). Εκείνα δε τα κεντρώα κόμματα που
διατηρούν μια σημαντική (αλλά συχνά μικρή) επιρροή συνήθως στηρίζονται σε μια
μακρόχρονη πολιτική παράδοση (Αγγλία, Γερμανία, Γαλλία, η Σκανδιναβία). Στην
Ελλάδα η παράδοση αυτή, δηλαδή οι άνθρωποι, οι ιδέες, τα σύμβολα και οι μνήμες
που της δίνουν σάρκα και οστά, έχει απορροφηθεί από συντεταγμένους και
ισχυρούς πολιτικούς χώρους.

Επίσης, παρά τη γενική τάση άμβλυνσης των ιδεολογικών αποκλίσεων, δεν πρέπει
να παραβλέπει κανείς ότι τα κομματικά συστήματα εξακολουθούν να στηρίζονται σε
δομές που αναδύθηκαν από βαθιές τομές της κοινωνικής και πολιτικής ζωής. Υπ’
αυτή την έννοια, οι αναφορές στο «τέλος του ιστορικού κύκλου των παλαιών
κομμάτων» είναι ανιστόρητου χαρακτήρα. Τα «παλαιά» μεγάλα κόμματα διαθέτουν
δύο μείζονα πλεονεκτήματα απέναντι στους νεότευκτους κομματικούς σχηματισμούς:
το πλεονέκτημα ακριβώς της «παλαιότητας», δηλαδή της ιστορικής ρίζωσης, και το
πλεονέκτημα της «προσαρμοστικότητας», της ικανότητας δηλαδή αλλαγής και
ανανέωσης. Η ιστορία των παλαιών μεγάλων κομμάτων (των «δεινόσαυρων» σύμφωνα
με το λεξιλόγιο ορισμένων αναλυτών) είναι η ιστορία της ανανέωσής τους. Γι’
αυτό άλλωστε παραμένουν μεγάλα. Αυτό είναι το μείζον δίδαγμα που προκύπτει από
τη μελέτη του κομματικού φαινομένου στην Ευρώπη.

Το κλασικό κέντρο είναι, σύμφωνα με τον Μ. Ντιβερζέ, το «άθροισμα των
μετριοπαθών των δύο αντίπαλων μπλοκ» και λειτουργεί ως «σημείο απόσβεσης των
έντονων κραδασμών του πολιτικού συστήματος» (Θ. Διαμαντόπουλος). Απέναντι όμως
στα σύγχρονα κόμματα της Αριστεράς και Δεξιάς, κόμματα ιδεολογικά
αποφορτισμένα που έχουν κάνει σημαία τους τον πραγματισμό, ποιες μεγάλες
διαφορές καλείται ένα κεντρώο κόμμα να λειάνει, ποια μετωπικά συγκρουόμενα
μπλοκ καλείται να εξισορροπήσει; Ποιο δηλαδή ζωτικό κενό ιδεολογίας ή κενό
ταξικής εκπροσώπησης καλείται να πληρώσει; Αναπόφευκτα, ελλείψει ενός
«κεντρώου» κενού, ο δημόσιος λόγος των σημερινών κεντρώων πολιτικών δομείται
στη βάση του «πολιτικού μινιμαλισμού» (Α. Πανταζόπουλος). Ακραία εκδοχή αυτού
του φαινομένου αποτελεί ο λόγος Αβραμόπουλου, μία ακραία εκδοχή ήπιου,
ασαφούς, άνευρου αλλά μοντέρνου και τεχνοκρατικού πολιτικού προφίλ. Κανείς δεν
μπορεί να εκτιμήσει με ακρίβεια, την προοπτική ενός κόμματος που δεν υπάρχει.
Η πολιτική άλλωστε είναι η «τέχνη της επικράτησης στις καθημερινές μάχες».
Μπορεί όμως κανείς να διατυπώσει δύο προβλέψεις. Εάν ο στόχος του Δ.
Αβραμόπουλου θα ήταν, ορμώμενος από το Κέντρο, να συρρικνώσει τη Ν.Δ. σε
τέτοιο βαθμό ώστε να την υποκαταστήσει, ο στόχος αυτός ­ για χίλιους λόγους ­
είναι απλώς μη επιτεύξιμος. Εάν ο στόχος είναι ο διεμβολισμός και των δύο
μεγάλων κομμάτων ώστε να διαμορφωθεί ένα κομματικό σύστημα τριών ισχυρών και
περίπου ισοδύναμων πόλων, ο στόχος αυτός είναι εξίσου μη επιτεύξιμος. Η πιο
σπάνια μορφή κομματικού συστήματος είναι η αμιγώς τρικομματική. Δεν
εμφανίζεται συχνά, όταν δε εμφανίζεται αποσυντίθεται αρκετά γρήγορα.

Εάν αποκλεισθούν αυτά τα δύο ενδεχόμενα, όλα τα άλλα είναι «ανοικτά». Δεν
είναι όμως βέβαιο ότι ανταποκρίνονται στις φιλοδοξίες του σημερινού δημάρχου.

Ο Γεράσιμος Μοσχονάς είναι επίκουρος καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.