Ένας 3ος δρόμος για την Ευρώπη

Στο πρώτο μέρος της ανάλυσής μου (χθεσινά «ΝΕΑ») υποστήριζα, πρώτον, πως η
Ευρώπη δεν είναι και δεν μπορεί να γίνει ομοσπονδιακό κράτος, δηλαδή κράτος.
Από την ιστορία της και την κοινωνική, εθνική και πολιτισμική της
πραγματικότητα δεν μπορεί να είναι άλλο από τη σύνθεση δύο δεδομένων: ένωση
λαών, αλλά και ένωση θεσμικά και πολιτισμικά ισότιμων κρατών. Υποστήριζα,
δεύτερον, ότι ο αρχικός της χαρακτήρας ως μονοδιάστατης τάξης αγοράς έκανε
σοβαρά βήματα προς μια τάξη αξιών. Υποστήριξα επίσης πως έγιναν σοβαρά βήματα
εκδημοκρατισμού της θεσμικής λειτουργίας της Ένωσης. Είπα: βήματα και όχι
άλματα. Άλματα, πρώτον, δεν είναι εφικτά και συνήθως δεν είναι ούτε στέρεα.

1 Ο εκδημοκρατισμός της αναθεώρησης

Βασικό πρόβλημα είναι η αδιαφάνεια στη διαδικασία αναθεώρησης των Συνθηκών.
Εδώ το Άμστερνταμ δεν έκανε βήματα. Η διαδικασία κύρωσης της Συνθήκης για την
Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά και ο τρόπος της αναθεώρησής της μέσω της
Διακυβερνητικής Διάσκεψης, έδειξε και τις αδυναμίες, αλλά και τις δυνατότητες
μιας τέτοιας διαδικασίας παραγωγής Συνθηκών. Η Συνθήκη του Άμστερνταμ, όπως
και οι προηγούμενες αλλά και οι μέλλουσες, δεν αποτελούν βέβαια Σύνταγμα της
Ευρώπης ούτε συντρέχουν οι προϋποθέσεις μιας ευρωπαϊκής συντακτικής εξουσίας,
γιατί δεν υπάρχει ένας ενιαίος ευρωπαϊκός λαός που να μπορεί να την
νομιμοποιήσει. Όσο όμως κι αν δεν είναι Σύνταγμα η Συνθήκη, σε πολλά θέματα
λειτουργεί σαν να ήταν Σύνταγμα: αφαιρεί ορισμένες αρμοδιότητες από τα
κράτη-μέλη, τις οποίες ασκεί το ευρωπαϊκό θεσμικό κέντρο και νομοθετεί κανόνες
που, χωρίς να περνούν από την έγκριση των εθνικών πολιτειακών οργάνων, ισχύουν
άμεσα και δεσμευτικά για όλους τους πολίτες των κρατών-μελών. Αυτό δημιουργεί
το μεγάλο θέμα, πώς νομιμοποιείται η γένεση τέτοιων πρωτόγνωρων στις
εξουσιαστικές της συνέπεις Συνθήκες, που ως διεθνείς Συνθήκες αποφασίζονται
τελικά μόνο από τις κυβερνήσεις των κρατών-μελών, χωρίς λαϊκή συμμετοχή. Αυτό
θα είναι και το μεγάλο και ιστορικής σημασίας θέμα του μέλλοντος. Το Ευρωπαϊκό
Κοινοβούλιο χάραξε τον δρόμο μιας μεγάλης εξέλιξης που δεν προϋποθέτει άμεσα
την αλλαγή της ρύθμισης περί αναθεώρησης των Συνθηκών: αξιώνει δηλαδή, στο
πλαίσιο του ισχύοντος ευρωπαϊκού δικαίου κατά την προπαρασκευή των Συνθηκών, η
έμπνευση των νέων ρυθμίσεων να προέρχεται τόσο από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με
τη νομοτεχνική στήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής όσο και από τα Εθνικά
Κοινοβούλια και όχι, όπως έως τώρα, από τις κυβερνητικές γραφειοκρατίες και
τους υπαλλήλους του Συμβουλίου. Αυτή την πρακτική διαδικασία αξιώνει με μεγάλη
πλειοψηφία το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποδεχόμενο τη σχετική ελληνοϊσπανική
πρόταση (Έκθεση Mendez de Vigo – Δ. Τσάτσου). Προτείναμε, δηλαδή και το
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποδέχθηκε, ότι πηγή της έμπνευσης της αναθεώρησης
μπορεί να είναι μόνο πολιτικά όργανα που παρακολουθούν τους παλμούς των
κοινωνικών, αλλά και των εθνικών, ευαισθησιών. Ένα τέτοιο προσχέδιο των
Συνθηκών σίγουρα δεν δεσμεύει νομικά τις συμβαλλόμενες κυβερνήσεις να το
αποδεχθούν. Είμαι όμως βέβαιος ότι θα τις δεσμεύσει πολιτικά.

2 Η εθνική κυριαρχία

Βασικό κριτήριο αξιολόγησης είναι ασφαλώς και ο βαθμός σεβασμού που
επιδεικνύει η νέα Συνθήκη στον πυρήνα των εθνικών κυριαρχιών και των εθνικών
ταυτοτήτων των κρατών. Η κυριαρχία είναι όρος μυθοποιημένος στην αρχέγονη
μορφή της. Γεννήθηκε ιστορικά όταν τα κράτη στην Ευρώπη είχαν απόλυτη
αυτάρκεια ικανοποίησης των αναγκών τους. Αλλοιώνεται, όμως, το ιστορικό νόημά
της στο μέτρο που η ικανοποίηση κοινωνικών αναγκών προϋποθέτει την υπερκρατική
κοινή δράση, μια μορφή της οποίας είναι στον ιστορικό χώρο Ευρώπη και η
Ευρωπαϊκή Ένωση. Πιστή στο ιστορικό της νόημα παραμένει η Ένωση απ’ αυτής της
πλευράς εφόσον η εθνική κυριαρχία, στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
παραβιάζεται μόνο όταν η μεταφορά εθνικών αρμοδιοτήτων στο ευρωπαϊκό θεσμικό
κέντρο δεν ξεπερνά τα όρια της κοινής αντιμετώπισης των κοινών αναγκών των
κρατών-μελών και δεν θίγει τον πυρήνα του εθνικού κράτους.

3 Ευρωπαίος πολίτης

Το Μάαστριχτ δημιούργησε και το Άμστερνταμ ολοκλήρωσε την έννοια του Ευρωπαίου
πολίτη. Έτσι, το τέταρτο κριτήριο αξιολόγησης της Συνθήκης είναι με τι
δικαιώματα και με ποια προστασία συνοδεύει το Άμστερνταμ τον Ευρωπαίο πολίτη.
Τα βήματα εδώ είναι υπαρκτά, αλλά όχι απολύτως ικανοποιητικά. Δεν προτίθεμαι
να επαναλάβω τις νέες διατάξεις που αφορούν τον πολίτη, αλλά να σταθώ, κάπως
κριτικά, σε κάποια σημεία.

Η επίσημη καθιέρωση των κοινών βασικών αρχών, τόσο όσον αφορά το περιεχόμενο
όσο και τις μορφές ψηφοφορίας, αλλά και τον ρόλο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου,
αποτελούν θετική εξέλιξη, ιδιαίτερα στην προοπτική μελλοντικών διευρύνσεων της
Ένωσης. Το ίδιο ισχύει και όσον αφορά τα κοινωνικά και τα οικονομικά
δικαιώματα των Ευρωπαίων πολιτών και την προσθήκη της ρήτρας μη εφαρμογής
διακρίσεων ­ που ήταν το αποτέλεσμα της πρωτοβουλίας του Ε.Κ. ­ παρά τη λυπηρή
έλλειψη άμεσου αποτελέσματος, την υπαγωγή της στην αρχή της ομοφωνίας και τη
συμμετοχή του Ε.Κ. με βάση τη διαδικασία διαβούλευσης και όχι αυτή της
συναπόφασης. Θεωρείται ακόμη αρνητικό το γεγονός ότι δεν έγιναν δεκτές οι
προτάσεις του Ε.Κ. όσον αφορά την προσθήκη ενός καταλόγου θεμελιωδών
δικαιωμάτων, ο οποίος θα συνέβαλε στο να γίνει περισσότερο ορατό το
περιεχόμενο της ευρωπαϊκής ιθαγένειας, ενώ είναι ανεξήγητη η μη προσθήκη μιας
νομικής βάσης για την επικύρωση της Σύμβασης της Ρώμης, λαμβανομένου υπόψη
ότι, επιπλέον, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο είχε, κατά την περίοδο της
Διακυβερνητικής, αποφανθεί σχετικά με τη νομική μορφή μιας τέτοιας διαδικασίας.

Τέλος, ένα άλλο σημείο που πρέπει να αναφερθεί, είναι τα ευρωπαϊκά πολιτικά
κόμματα. Αν η Συνθήκη διέγραφε ένα νομικό πλαίσιο που θα επέτρεπε στον πολίτη
να συμμετέχει αμεσότερα στον σχηματισμό της ευρωπαϊκής πολιτικής βούλησης, θα
γινόταν ένα σημαντικό βήμα προς την πραγμάτωση μιας στενότερης ένωσης των λαών
της Ευρώπης.

4 Ο τρίτος δρόμος

Το Άμστερνταμ εμπεριέχει θετικά βήματα, αλλά έχει και αδυναμίες. Το μεγάλο του
προσόν είναι ότι δεν εκβιάζει μια ταχύτητα ενοποίησης που θα ξεπερνούσε την
ενοποιητική βούληση των λαών των κρατών-μελών. Βέβαια, η συμμετοχή της κοινής
γνώμης των κρατών-μελών στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι προϋποθέτει ενημέρωση ­ για να
μην πω διδασκαλία. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι κάτι που γεννήθηκε από τα
σπλάχνα των λαών, αλλά από τις ­ αναμφίβολα ­ ορθές επιλογές των κυβερνήσεων.
Γι’ αυτό υπάρχει απόσταση ανάμεσα στις λαϊκές βάσεις και στις ευρωπαϊκές
διαδικασίες. Είναι έργο των πολιτικών κομμάτων, αλλά και των εκπαιδευτικών
συστημάτων, είναι έργο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, αλλά και των Εθνικών
Κοινοβουλίων, είναι έργο του Τύπου αλλά και των ΜΜΕ να δώσουν στο θέμα
«Ευρώπη» τη θέση που του αρμόζει. Κι αυτό, κυρίως για έναν λόγο: διότι η
Ευρώπη μπήκε στη δημόσια και την ιδιωτική μας ζωή (και σωστά μπήκε) και
αποτελεί ένα αμετάκλητο ιστορικό δεδομένο που τότε μόνο μπορεί να καταστεί
επικίνδυνος και ανεξέλεγκτος μηχανισμός, εφόσον οι κοινωνίες δεν το
καταστήσουν σταδιακά αλλά σταθερά δική τους υπόθεση. Η ελληνοϊσπανική πρόταση
­ κοινή άλλωστε πρόταση σοσιαλιστών και χριστιανοδημοκρατών που στηρίχθηκε και
από πολλές δυνάμεις των φιλελεύθερων και της Αριστεράς ­ δείχνει τον τρίτο
δρόμο που ανοίγεται για την Ευρώπη. Έγινε τελικά η απόφαση αυτή στόχος του
Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Η Ελλάδα, που μαζί με την Ισπανία πρόσφερε την ιδέα,
έπαιξε και είμαι βέβαιος θα παίξει και στο μέλλον τον ιστορικό της ρόλο.