Ένας 3ος δρόμος για την Ευρώπη

Η συζήτηση στη Βουλή των Ελλήνων για την κύρωση της Συνθήκης του Άμστερνταμ
είναι συζήτηση για τον νέο καταστατικό χάρτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Όσο και αν
αδιαφορούν πολλοί γι’ αυτόν, όσο και αν η άγνοια για το θέμα είναι δυσανάλογη
προς τη σημασία του και πάντως επικίνδυνη, ένα είναι βέβαιο: η Συνθήκη του
Άμστερνταμ, αν κυρωθεί από όλα τα κράτη, θα είναι τμήμα του δημόσιου βίου μας
και θα αγγίξει σε πολλά θέματα ακόμα και την ιδιωτική μας σφαίρα ­ και ­ ως
Ευρωπαίων πολιτών.

Ένας καταστατικός χάρτης που καθορίζει το πλαίσιο της λειτουργίας μιας έννομης
τάξης, όπως είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση, δεν είναι αυτός καθεαυτός «καλός» ή αυτός
καθεαυτός «κακός». Η κρίση μας για τον χάρτη αυτό εξαρτάται από το ποια
κριτήρια αξιολόγησης επιλέγουμε. Γι’ αυτό και οι σκέψεις που ακολουθούν
συστηματοποιούνται στη βάση ορισμένων τέτοιων κριτηρίων.

1Πού πηγαίνει η Ευρωπαϊκή Ένωση;

Ένα πρώτο κριτήριο είναι αν η Συνθήκη του Άμστερνταμ υπηρετεί εκείνη την άποψη
περί Ευρώπης που εμείς αποδεχόμαστε. Συνήθως το θέμα αυτό, ίσως επειδή είναι
το μέγιστο, δεν αγγίζεται, λες και δεν υπάρχει. Έτσι, διαφωνούμε σε
δευτερογενή ζητήματα (π.χ. το θέμα του veto) χωρίς να ομολογούμε τη διαφωνία
μας για την ουσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης από την οποία πηγάζουν και οι
ειδικότερες διαφωνίες. Η ενοποιητική διαδικασία δηλαδή διχάζεται ανάμεσα σ’
αυτούς που αποβλέπουν ως τελικό στόχο προς το ομοσπονδιακό κράτος και σ’
εκείνους που θέλουν την Ένωση ως μια απλή συνεργασία κρατών με αρχέγονη
αντίληψη κυριαρχίας. Για τους πρώτους η νέα Συνθήκη είναι ανεπαρκής, ενώ για
τους δεύτερους υπερβολική.

Ανάμεσα, λοιπόν, στις δύο αυτές ακραίες και κατά τούτο ανιστόρητες θέσεις,
υπάρχει και μια τρίτη: η Ευρώπη δεν είναι, ούτε έχει τελικό στόχο, μια απλή
και χαλαρή συνομοσπονδία κρατών με αρχέγονη περί κυριαρχίας αντίληψη ούτε όμως
κάτι που μοιάζει με ομοσπονδιακό κράτος στη λογική του οποίου τα κράτη-μέλη
χάνουν ουσιαστικά την κυριαρχία τους και συνακόλουθα την κρατική τους
υπόσταση. Η Ευρώπη είναι, για να χρησιμοποιήσω τη διατύπωση που προτείναμε στο
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και που εκείνο δέχτηκε με το 72% των ψήφων του, και
ένωση λαών και ένωση κρατών (Έκθεση Mendez de Vigo – Δ. Τσάτσου σχετικά με τη
Συνθήκη του Άμστερνταμ, 19.11.1997). Η υιοθέτηση αυτής της άποψης δεν είναι
λεκτική ή θεωρητική επιτυχία. Έχει ουσιαστικά πολιτικά αποτελέσματα με κύριο
την αποδοχή της αρχής της ισοτιμίας των κρατών. Λέγοντας όμως ισοτιμία, δεν
λέμε και δεν μπορεί να εννοούμε ισότητα. Π.χ. αν και η Γερμανία είναι
μεγαλύτερο πληθυσμικά κράτος από την Ελλάδα, ωστόσο τα δύο αυτά κράτη δεν
είναι ίσα (γι’ αυτό έχουν και διαφορετικό αριθμό εδρών στο Ευρωπαϊκό
Κοινοβούλιο), είναι όμως θεσμικά και πολιτισμικά ισότιμα (π.χ. η αρχή της
ομοφωνίας στον τρόπο λήψης αποφάσεων στο Συμβούλιο).

Θεωρώ πως η Συνθήκη του Άμστερνταμ κινήθηκε σ’ αυτήν τη λογική. Η πορεία προς
την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση λαμβάνει υπόψη τόσο την Ευρώπη ως χώρο των Ευρωπαίων
πολιτών στην ιστορική και πολιτισμική τους ομοιογένεια όσο και τις ανησυχίες
και τα εθνικά συμφέροντα των κρατών-μελών, διασφαλίζοντας τη θεσμική και
πολιτισμική τους ισοτιμία. Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα θα μπορούσε ίσως
να είναι η αναβάθμιση της διαδικασίας της συναπόφασης (Ευρωπαϊκού Συμβουλίου
και Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου) για μια σειρά αποφάσεων. Ο πολίτης έτσι, μέσω των
εκλεγμένων αντιπροσώπων του (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο), αποκτά ίδια βαρύτητα με
τις εθνικές κυβερνήσεις (Ευρωπαϊκό Συμβούλιο) σε μια σειρά νομοθετικών
διαδικασιών, αναδεικνύοντας αυτό που μόλις σημειώσαμε, δηλαδή ότι η Ευρώπη
είναι και ένωση λαών και ένωση κρατών.

Υπήρξε η προσπάθεια να εισαχθεί μέσω της Συνθήκης η «Ευρώπη των πολλών
ταχυτήτων». Πρόκειται για την επιδίωξη της θεσμοποιημένης δυνατότητας η Ένωση
να προχωρεί σε νέες πολιτικές με όσους «δύνανται» και όσους «θέλουν»,
μεταβάλλοντας τους υπόλοιπους σε περιθωριοποιημένους θεατές. Αυτό προσέκρουσε
κυρίως στη θεμελιωμένη αντίδραση της Ελλάδας και σε επίπεδο διαπραγματευτών
και σε επίπεδο Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δέχθηκε ελληνική άποψη σύμφωνα με την οποία εισάγεται
η αρχή της διαφοροποιημένης ολοκλήρωσης (τμήμα V της νέας Συνθήκης), σε πλήρη
όμως αντίθεση με τη λογική των εφευρετών της μεταμορφώθηκε σε εξαίρεση, σε
ύστατο μέσο, οφείλει να βασίζεται στην αρχή της αλληλεγγύης και πάντως για την
περίπτωση που επιτρέπεται απαιτείται ομοφωνία. Έτσι η Ευρώπη των πολλών
ταχυτήτων ξεδοντιάστηκε στη Συνθήκη του Άμστερνταμ και παραμένει ως μία
ενδεχόμενη αβλαβής εξαίρεση.

2 Από τη σκληρή αγορά στην Κοινωνική Ευρώπη;

Το δεύτερο κριτήριο πρέπει, νομίζω, να είναι η ιδεολογική και αξιολογική
ποιότητα που δίνει η νέα Συνθήκη στην Ένωση. Σχετικοποιείται άραγε η σκληρή
φιλοσοφία μιας μονοδιάστατης αγοράς (τελωνειακές ενώσεις, νομισματική ένωση,
κοινωνική δικαιοσύνη κ.λπ.) με την παρεμβολή κοινωνικών και δημοκρατικών αξιών
(κράτος δικαίου, ανθρώπινα δικαιώματα κ.λπ.); Με σιγανά βήματα, δειλά στο
Μάαστριχτ, πιο θαρραλέα στο Άμστερνταμ, η Ευρωπαϊκή Ένωση παύει να είναι μόνο
τάξη αγοράς και αποκτά το χαρακτήρα και μιας έννομης τάξης αξιών.

Η Ένωση αυτή τη φορά έδειξε το κοινωνικό της πρόσωπο αφού λόγω και της
πλειοψηφίας σοσιαλιστικών κυβερνήσεων στην Ένωση, τα κράτη-μέλη συμφώνησαν πως
η κυριότερη οικονομική και κοινωνική πρόκληση, ιδιαίτερα μετά την οικονομική
ύφεση των πρώτων ετών της τρέχουσας δεκαετίας, είναι η ανεργία. Έτσι, εκτός
από τα βήματα σε θέματα δημοκρατίας, ελευθερίας, κράτους δικαίου, αλληλεγγύης
και συνοχής, βήματα που καταρχήν υπερβαίνουν τα κεκτημένα του Μάαστριχτ, η
προσθήκη ενός Τίτλου για την απασχόληση και η ρητή αναφορά της προώθησης ενός
υψηλότερου επιπέδου απασχόλησης και κοινωνικής προστασίας, καθώς και η
προσπάθεια για την επίτευξη ενός υψηλού βαθμού ανταγωνιστικότητας συνιστούν
σημαντική πρόοδο στη διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

3 Περισσότερη δημοκρατία

Το τρίτο κριτήριο αξιολόγησης της Συνθήκης είναι ο εκδημοκρατισμός που
εισάγεται με τη νέα Συνθήκη στη θεσμική λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η
Ευρωπαϊκή Ένωση ασκεί εξουσία, άμεση, επί όλων των κρατών αλλά και των πολιτών
τους, ως Ευρωπαίων πολιτών, γι’ αυτό άμεσα γεννιέται και το αίτημα της
δημοκρατικής της νομιμοποίησης, αλλά και της δημοκρατικής της λειτουργίας.
Αυτή η προς διπλή κατεύθυνση άσκηση εξουσίας της Ένωσης επιτυγχάνεται με την
εισαγωγή αρχών που αναβαθμίζουν ποιοτικά τα δικαιώματα των Ευρωπαίων πολιτών,
με τις διατάξεις που καθιερώνουν τις θεμελιώδεις αρχές της δημοκρατίας, της
ελευθερίας, της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου,
στο νέο άρθρο 6 (πρώην ΣΤ) της ΣΕΕ. Την ίδια στιγμή όμως, η Ένωση λειτουργεί
και με διάθεση ελέγχου της σωστής εφαρμογής των παραπάνω διατάξεων, εισάγοντας
μέτρα εναντίον εκείνων των κρατών-μελών που παραβιάζουν τις θεμελιώδεις αρχές
επί των οποίων στηρίζεται η Ευρωπαϊκή Ένωση, βάσει του άρθρου 7 (πρώην ΣΤα)
της ΣΕΕ. Στην ουσία όμως, η δημοκρατικότητα της παραγωγής των θεσμικών
αποφάσεων επιτυγχάνεται και με τη μείωση του λεγόμενου «δημοκρατικού
ελλείμματος», πράγμα που καταφέρνει σε σημαντικό βαθμό η νέα Συνθήκη.
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της αναβάθμισης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου
το οποίο, ως το κατεξοχήν αντιπροσωπευτικό όργανο του Ευρωπαίου πολίτη,
καθίσταται ισότιμος συννομοθέτης του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, αφού εισάγεται σε
24 νέες περιπτώσεις η διαδικασία της συναπόφασης.

Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και η νέα λεπτομερής ρύθμιση της αρχής της
διαφάνειας στο νέο κεφάλαιο 10. Το θέμα της διαφάνειας και του ανοικτού
χαρακτήρα της Ένωσης, το οποίο δεν είχε αντιμετωπιστεί από τις υπάρχουσες
Συνθήκες, είναι η συνέπεια της επιμονής του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.
Επιγραμματικά, αξίζει να αναφερθεί το σαφές δικαίωμα πρόσβασης στα έγγραφα των
θεσμικών οργάνων της Ένωσης, για κάθε πολίτη της Ένωσης, όπως αυτό
προσδιορίζεται στο νέο άρθρο 255 (πρώην 191Α) της ΣΕΚ.

Τέλος, θα πρέπει να αναφερθούμε και στην πορεία υλοποίησης ενός ενιαίου
πλαισίου εκλογικού συστήματος στην Ευρωπαϊκή Ένωση, πολύ σημαντική συμβολή
στην οποία είχε ο αντιπρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου κ. Αναστασόπουλος
με τη σχετική σημαντική έκθεσή του.