Κρίση αξιοπιστίας για κυβέρνηση-αντιπολίτευση

Η λειτουργία της κυβέρνησης, κυρίως μετά την ήττα του ΠΑΣΟΚ στις δημοτικές και
νομαρχιακές εκλογές, φαίνεται να βρίσκεται πλέον στο δυσμενέστερο, αλλά και
κρισιμότερο, σημείο του κύκλου της τετραετίας.

ΥΣΤΕΡΑ από έναν πρώτο χρόνο σχετικά ανέφελης κυβερνητικής θητείας και ένα
δεύτερο χρόνο που χαρακτηρίστηκε από καθοδική πορεία της κυβερνητικής
δημοτικότητας (αλλά και σταδιακή φθορά της πρωθυπουργικής εικόνας), οι
εξελίξεις του τελευταίου τριμήνου έχουν τραυματίσει ακόμη περισσότερο την
κυβερνητική, αλλά και την πρωθυπουργική αξιοπιστία.

Για την ορθή πάντως αποτίμηση των αποτελεσμάτων της παρούσας έρευνας θα πρέπει
να συνυπολογιστεί ότι πραγματοποιήθηκε σε μια ιδιαίτερα φορτισμένη χρονική
στιγμή (18 έως 22 Ιανουαρίου). Οι καταλήψεις των σχολείων, οι αποκλεισμοί των
δρόμων, οι συνεχείς διαπληκτισμοί (μαθητών, γονιών, εκπαιδευτικών, πολιτών και
αστυνομικών), αλλά και η αίσθηση αδυναμίας για ουσιαστική παρέμβαση, τόσο της
κυβέρνησης όσο και της αντιπολίτευσης, έχουν προκαλέσει μια συνολικότερη
απαξίωση της πολιτικής εκπροσώπησης. Εξέλιξη που αποτυπώνεται σαφέστατα στην
πτωτική τάση που εμφανίζει, με μικρότερη ή μεγαλύτερη ένταση, η δημοτικότητα
όλων των πολιτικών αρχηγών.

ΚΑΤΩ ΑΠΟ ΤΟ 15%

Σε σύγκριση με τον περασμένο Νοέμβριο, η δημοτικότητα της κυβέρνησης δεν
παρουσιάζει βέβαια ουσιαστική μεταβολή (θετικές κρίσεις 13,8% έναντι 14,2%
πριν από δύο μήνες), δείχνει όμως να σταθεροποιείται πλέον σε επίπεδο
χαμηλότερο του 15%, γεγονός που αναμφίβολα δυσχεραίνει την απρόσκοπτη
διεκπεραίωση του κυβερνητικού έργου. Η τάση σταθεροποίησης της κυβερνητικής
δημοτικότητας σε πολύ χαμηλά επίπεδα παρατηρείται εξάλλου και στον κατ’ εξοχήν
προνομιακό για την κυβέρνηση πολιτικό χώρο, δηλαδή μεταξύ εκείνων που ψήφισαν
ΠΑΣΟΚ το 1996. Το ποσοστό των «ικανοποιημένων» από το κυβερνητικό έργο
ψηφοφόρων του ΠΑΣΟΚ βρίσκεται πλέον κάτω από το όριο του 30% (27,8% σήμερα και
27,9% τον περασμένο Νοέμβριο), ενώ αντίθετα εντυπωσιακό άλμα, κατά δέκα
ποσοστιαίες μονάδες μέσα σε δύο μήνες, εμφανίζουν οι απόλυτα απορριπτικές
στάσεις: από όσους ψήφισαν ΠΑΣΟΚ το 1996, το 41,6% δηλώνουν «καθόλου
ικανοποιημένος» από την κυβέρνηση (31,7% τον περασμένο Νοέμβριο).

Στη σημείο αυτό εντοπίζεται εξάλλου και η επιδείνωση του πολιτικού κλίματος,
που συνίσταται στη ραγδαία διεύρυνση του χώρου της απόλυτης απόρριψης. Οι
πολίτες που υιοθετούν ανεπιφύλακτα αρνητική στάση («καθόλου ικανοποιημένος»)
αυξήθηκαν, μέσα σε δύο μήνες, από 45,8% σε 56,7% και συγκροτούν πλέον
σαφέστατη πλειοψηφία, κάτι που ουδέποτε είχε συμβεί, κατά την τελευταία
τριετία, τουλάχιστον σε τόσο μεγάλη έκταση.

Την εντονότερη δυσαρέσκεια για την κυβερνητική πολιτική εκφράζουν τα
ασθενέστερα οικονομικά στρώματα (π.χ. αυτοί που δηλώνουν μηνιαίο εισόδημα έως
300.000 δρχ.), όπου οι απόλυτα αρνητικές κρίσεις («καθόλου ικανοποιημένος»)
προσεγγίζουν το 65%, ενώ οι θετικές μόλις και μετά βίας ξεπερνούν το 10%. Η
διαφοροποίηση, στο σημείο αυτό, από τα μεσαία και ανώτερα στρώματα (όπου οι
θετικές κρίσεις ξεπερνούν το 20% και οι απόλυτα αρνητικές κυμαίνονται περί το
40%) καταγράφει με ενάργεια την κοινωνικά διαφοροποιημένη πρόσληψη και
αξιολόγηση της κυβερνητικής πολιτικής, δηλαδή το χάσμα που υπάρχει ανάμεσα στη
χρηματιστηριακή ευφορία και την καθημερινή ζωή των ασθενέστερων στρωμάτων.

Η ίδια ακριβώς εικόνα προκύπτει επίσης αν οι απαντήσεις των ερωτηθέντων
αναλυθούν με κριτήριο το μορφωτικό επίπεδο. Όσοι διαθέτουν πτυχίο ανώτερης ή
ανώτατης εκπαίδευσης κρίνουν με σχετική ανεκτικότητα την κυβέρνηση (26,2%
«ικανοποιημένος», 31,7% «λίγο ικανοποιημένος» και μόνο 38,8% απόλυτα
απορριπτικοί), ενώ όσοι έχουν περιοριστεί στις χαμηλότερες εκπαιδευτικές
βαθμίδες είναι σαφέστατα καταδικαστικοί (11,3% «ικανοποιημένος» και 60,3%
«καθόλου ικανοποιημένος»). Η έντονα αρνητική αξιολόγηση της κυβέρνησης, που
σταδιακά παγιώνεται τον τελευταίο χρόνο, δεν θίγει όμως μόνο τη γενική της
εικόνα, αλλά πλήττει πλέον ευθέως και την ίδια τη δημοτικότητα του
Πρωθυπουργού. Έτσι, μέσα σε δύο μήνες, οι θετικές κρίσεις για τον Κ. Σημίτη
κατέγραψαν μια σημαντική πτώση, κατά 7,5 ποσοστιαίες μονάδες και βρίσκονται
σήμερα στο 24,8%, ενώ το δεύτερο εξάμηνο του 1998 έδειχναν να έχουν
σταθεροποιηθεί μεταξύ 32% και 35%. Για πρώτη φορά από τότε που ανέλαβε την
πρωθυπουργία, ο Κ. Σημίτης φαίνεται να αντιμετωπίζει τόσο έντονη αμφισβήτηση
από την εκλογική βάση του ΠΑΣΟΚ, η οποία ουσιαστικά διχοτομείται ως προς την
αξιολόγησή του, με τις θετικές κρίσεις στο 47,4% και τις αρνητικές στο 48,3%.
Η πτώση της δημοτικότητας του Πρωθυπουργού είναι γενικευμένη και αφορά όλους
τους πολιτικούς χώρους, καταγράφεται όμως με ιδιαίτερη ένταση στα ασθενέστερα
οικονομικά στρώματα και κυρίως στις νεώτερες ηλικίες.

Η ΔΗΜΟΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΗΜΙΤΗ

Όσον αφορά τα ασθενέστερα οικονομικά στρώματα (π.χ. όσους δηλώνουν μηνιαίο
εισόδημα έως 300.000 δρχ.), όπου και εντοπίζεται, στο σύνολό της, η πτώση της
πρωθυπουργικής δημοτικότητας (από 32% τον περασμένο Νοέμβριο στο 21% σήμερα,
ενώ αντίθετα παραμένει σταθερή στο 34% για τα μεσαία και ανώτερα στρώματα),
συνδυάζεται με τις αντίστοιχες τάσεις που επισημάνθηκαν ως προς την
κυβερνητική δημοτικότητα. Ενισχύεται και εμπεδώνεται έτσι μια συνολικά
ανεστραμμένη εικόνα ως προς τα κοινωνικά ερείσματα μιας κεντροαριστερής
κυβερνητικής πολιτικής.

Ιδιαίτερη όμως σημασία προσλαμβάνει επίσης και η πτώση της πρωθυπουργικής
δημοτικότητας στις νεώτερες ηλικίες. Έτσι, ενώ μέχρι πρόσφατα, η ηλικιακή
κατανομή της δημοτικότητας του Κ. Σημίτη εμφανιζόταν σχετικά ομαλή ­ σε
παλαιότερες μάλιστα περιόδους οι νεώτερες ηλικίες αποτελούσαν τον προνομιακό
χώρο επιρροής του (βλ. π.χ. «ΤΑ ΝΕΑ», 15.7.1997) ­ η παρούσα έρευνα καταγράφει
ένα σαφέστατο χάσμα. Μεταξύ των ερωτηθέντων που είναι 18-34 ετών, οι θετικές
κρίσεις για τον Πρωθυπουργό έχουν συρρικνωθεί στο 19,3% (ενώ οι αρνητικές
υπερβαίνουν το 71%), παρουσιάζοντας, μέσα σε δύο μήνες, μια κατακόρυφη πτώση
κατά 14 ποσοστιαίες μονάδες. Η παρατεταμένη κρίση, που με αφορμή την
εκπαιδευτική μεταρρύθμιση έχει αναδείξει μια γενικότερη αίσθηση κοινωνικής
δυσανεξίας, η ταύτιση του Πρωθυπουργού με τον υπουργό Παιδείας και η αδυναμία
άρθρωσης ενός πολιτικού λόγου, ο οποίος να βρίσκεται σε αντιστοιχία με την
αγωνία και τους προβληματισμούς της νεώτερης γενιάς, προσφέρουν, ίσως, μια
πρώτη ερμηνεία γι’ αυτήν την απότομη αποξένωση του Πρωθυπουργού από τις
νεώτερες ηλικίες.

Η ΚΡΙΣΗ της κυβερνητικής αξιοπιστίας, όπως ήδη εισαγωγικά αναφέρθηκε, δεν
αποτελεί μεμονωμένο φαινόμενο αλλά, αντίθετα, συνδυάζεται με μια γενικότερη
απαξίωση της πολιτικής, η οποία θίγει άμεσα τόσο την αξιωματική όσο και την
ελάσσονα αντιπολίτευση.

Έτσι, παρά το γενικότερο κλίμα πολιτικής και κοινωνικής δυσαρέσκειας (ή και
εξαιτίας αυτού), η «ικανοποίηση» από τη Ν.Δ. παραμένει τελείως στάσιμη (14,1%
θετικές κρίσεις έναντι 14,0% τον περασμένο Νοέμβριο), ενώ η δημοτικότητα του
αρχηγού της εμφανίζει σταθερά πτωτική τάση το τελευταίο εξάμηνο (44,2% τον
Ιούλιο του 1998, 41,6% τον Σεπτέμβριο, 39,1% τον Νοέμβριο και 34,4% σήμερα).

ΠΕΡΙΧΑΡΑΚΩΣΗ

Η «ικανοποίηση» από την αντιπολίτευση που ασκεί η Ν.Δ. είναι αυστηρά
περιχαρακωμένη στον χώρο των δικών της ψηφοφόρων (40,5% θετικές κρίσεις), ενώ
είναι ουσιαστικά ανύπαρκτη σε όλους τους άλλους πολιτικούς χώρους. Είναι
χαρακτηριστικό ότι στον κρίσιμο χώροι της «αδιευκρίνιστης ψήφου» (Νέοι, Άκυρο
– Λευκό, Δεν απαντώ κ.τ.λ.), η «ικανοποίηση» από την αντιπολίτευση
περιορίζεται μόλις στο 5%, όταν ακόμη και για την κυβέρνηση, οι θετικές
κρίσεις βρίσκονται στο 12%. Η αντιπολίτευση την οποία ασκεί η Ν.Δ. φαίνεται να
ικανοποιεί τον σκληρό πυρήνα των οπαδών της και κυρίως όσους αυτοτοποθετούνται
στο δεξιό άκρο του πολιτικού φάσματος (θετικές κρίσεις 58,7%). Ταυτόχρονα,
όμως, την απομονώνει από τον κρίσιμο χώρο της Κεντροδεξιάς, όπου οι θετικές
κρίσεις περιορίζονται στο 22,6%, ενώ οι απόλυτα αρνητικές («καθόλου
ικανοποιημένοι») φτάνουν το 36,5%.

Αντίστοιχες τάσεις ­ αν και φυσικά σε τελείως διαφορετικά από αριθμητική άποψη
επίπεδα ­ εμφανίζει και η δημοτικότητα του Κ. Καραμανλή, η οποία παρουσιάζεται
ελαφρώς αυξημένη στο δεξιό άκρο του πολιτικού φάσματος (από 78,1% τον Νοέμβριο
σε 82,7% σήμερα), αλλά καταγράφει αισθητή πτώση (από 80,9% σε 70,5%) στον χώρο
της Κεντροδεξιάς. Η πτώση αυτή ερμηνεύσει και τη συνολική μείωση που εμφανίζει
η δημοτικότητα του Κ. Καραμανλή μεταξύ των ψηφοφόρων της Ν.Δ. (72,6% σήμερα,
έναντι 82,9% τον Νοέμβριο, αλλά και την εμφάνιση, για πρώτη φορά, μιας
σημαντικής μερίδας (21,3%) που υιοθετεί αρνητικές κρίσεις.

ΚΑΤΑ ΣΤΡΩΜΑΤΑ

Το κρισιμότερο όμως στοιχείο όσον αφορά την πολιτική εικόνα του αρχηγού της
αξιωματικής αντιπολίτευσης είναι ότι η δημοτικότητά του εμφανίζεται αισθητά
μειωμένη κυρίως στα δυναμικότερα κοινωνικά στρώματα. Έτσι:

* Οι θετικές κρίσεις για τον Κ. Καραμανλή στους άνδρες βρίσκονται στο 32,1%
ενώ στις γυναίκες στο 36,5%, διαφορά που διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από τις
γυναίκες που ασχολούνται με τα οικιακά στις οποίες η δημοτικότητα του Κ.
Καραμανλή (38,7%) είναι σχεδόν διπλάσια από την αντίστοιχη του Κ. Σημίτη
(μόλις 21,0%).

* Μεταξύ των ατόμων που έχουν συμπληρώσει μόνο την κατώτατη εκπαίδευση η
δημοτικότητα του Κ. Καραμανλή βρίσκεται στο 38,5% (παρουσιάζοντας μάλιστα
ελαφρώς αυξητική τάση το τελευταίο δίμηνο), ενώ αντίθετα περιορίζονται στο
32,5% μεταξύ των αποφοίτων Μέσης και Ανωτάτης Εκπαίδευσης (όπου και
εντοπίζεται, στο σύνολό της, η πτώση της δημοτικότητάς του).

* Η ίδια εικόνα και μάλιστα εντονότερη, αν η δημοτικότητα του Κ. Καραμανλή
συγκριθεί με την αντίστοιχη του Κ. Σημίτη, προκύπτει και ανάλογα με το
οικονομικό επίπεδο των απαντώντων. Στα ασθενέστερα οικονομικά στρώματα οι
θετικές κρίσεις για τον Κ. Καραμανλή φτάνουν το 37,4% (με 21,2% για τον Κ.
Σημίτη), ενώ στα μεσαία και ανώτερα ο Πρωθυπουργός διατηρεί ένα σαφές
προβάδισμα με 35,2% (έναντι 30,3% για τον Κ. Καραμανλή).

ΟΙ ΝΕΟΙ

* Στον χώρο, όμως, όπου και οι δύο πολιτικοί αρχηγοί ακολουθούν ομόρροπη και
εντονότατη καθοδική πορεία είναι στις νεώτερες ηλικίες (18-34 ετών): όπως ήδη
αναφέρθηκε η δημοτικότητα του Κ. Σημίτη μειώθηκε, μέσα σε δύο μήνες, από 33,3%
σε 19,3% συμπαρασύροντας όμως μαζί της και τη δημοτικότητα του Κ. Καραμανλή, η
οποία από 42,8% περιορίστηκε στο 31,2%.

Οι έντονες απορριπτικές τάσεις που αναπτύσσονται και διευρύνονται στις
νεώτερες ηλικίες αποτελούν και την κυριότερη αιτία για τη γενικευμένη πτώση
που εμφανίζει η δημοτικότητα όλων των πολιτικών αρχηγών (με οριακή εξαίρεση
την Αλ. Αλ. Παπαρήγα).

Έτσι, με βάση την παρούσα έρευνα, μόνον ο Ν. Κωνσταντόπουλος εξακολουθεί να
διατηρεί ένα (έστω και ανεπαίσθητα) θετικό ισοζύγιο μεταξύ ευνοϊκών (44,4%)
και δυσμενών (44,2%) κρίσεων, παρουσιάζοντας πάντως αισθητή μείωση κατά 7
ποσοστιαίες μονάδες σε σύγκριση με τον περασμένο Νοέμβριο. Μείωση που σε
μεγάλο βαθμό οφείλεται επίσης και στην απότομη αποξένωσή του από τον χώρο των
ψηφοφόρων του ΠΑΣΟΚ (38,6% θετικές κρίσεις έναντι 53,9% τον περασμένο
Νοέμβριο), όπου για πρώτη φορά πλειοψηφούν οι αρνητικές κρίσεις.

Το γενικότερο πάντως συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι η δημοτικότητα όλων
των πολιτικών αρχηγών εμφανίζεται ιδιαίτερα χαμηλή στις νεώτερες ηλικίες, ενώ
κανείς δεν παρουσιάζει θετικό ισοζύγιο κρίσεων. Δεν είναι συνεπώς παράδοξο ότι
το 48% των ατόμων ηλικίας 18-34 ετών αντιμετωπίζει θετικά τη δημιουργία νέων
κομμάτων, ενώ το ποσοστό αυτό περιορίζεται περίπου στο 30% για τις μεγαλύτερες
ηλικίες. (Στοιχεία από τις Τάσεις της MRB, σε σχετική αποκλειστική
ερώτηση για το Mega).

Η κρίση στην Παιδεία, που σε μεγάλο βαθμό τροφοδοτεί τη σημερινή επιδείνωση
του πολιτικού κλίματος, είναι επομένως πιθανόν να εκφράζει κάτι πολύ βαθύτερο
από μια τυφλή άρνηση ενός πιεστικού εξεταστικού συστήματος από παιδιά που
βρίσκονται στο κατώφλι της ενηλικίωσης. Την αδυναμία να διαμορφωθούν κοινά
αποδεκτοί κώδικες διαλόγου και επικοινωνίας με τις γενιές που ηγεμονεύουν το
πολιτικό σύστημα.

Με την έρευνα που δημοσιεύεται σήμερα το «Πολιτικό και κοινωνικό
βαρόμετρο», το οποίο καθιέρωσαν «ΤΑ ΝΕΑ» τον Ιανουάριο του 1996, εισέρχεται
στον τέταρτο χρόνο του. Μια χρονιά που πιθανόν να αποδειχθεί καθοριστική για
τη μελλοντική πορεία της χώρας (ένταξη στην ΟΝΕ), αλλά και για τη διαμόρφωση
(την αναμόρφωση ή τη μεταμόρφωση) του κομματικού συστήματος. Ήδη, και μόνο για
το πρώτο εξάμηνο του 1999, τα κρίσιμα γεγονότα που έχουν προγραμματιστεί
(Συνέδριο ΠΑΣΟΚ, ευρωεκλογές στις 13 Ιουνίου), αλλά και αυτά που φημολογούνται
ή αναμένονται (ίδρυση νέων κομμάτων) ενδέχεται να έχουν καταλυτικές επιπτώσεις
ως προς τον αναπροσανατολισμό τού εκλογικού ανταγωνισμού.

Το «Πολιτικό και κοινωνικό βαρόμετρο» των «ΝΕΩΝ», με τη διαχρονική επάρκεια
που έχει πλέον αποκτήσει, θα καταγράψει συστηματικά τις πιθανές ανακατατάξεις
που θα παρουσιαστούν στις στάσεις και τις τάσεις της κοινής γνώμης. Οι
τακτικές έρευνες που το συγκροτούν, τη διενέργεια των οποίων αναλαμβάνει η
εταιρεία V. PRC, πραγματοποιούνται τέσσερις φορές τον χρόνο στην περιφέρεια
της πρωτεύουσας (Ιανουάριος, Μάιος, Ιούλιος, Νοέμβριος) και δύο φορές τον
χρόνο σε πανελλαδική κλίμακα (Μάρτιος, Σεπτέμβριος).