ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο νέος λαϊκισμός

Στη δεκαετία του 1980, η πολιτική επιστήμη, με τη συνήθη διεθνή της
καθυστέρηση, ο πάντα λαίμαργος για ετικέτες Τύπος και τελικά η ελληνική
κοινωνία ολόκληρη ανακάλυπτε τη μαγική έννοια που εξηγούσε κάθε απωθητικό
πολιτικό φαινόμενο και εκτόνωνε κάθε προσωπικό ή συλλογικό ορμέμφυτο: λαϊκισμός.

Η ΑΝΑΝΤΙΣΤΟΙΧΙΑ προγραμματικών υποσχέσεων και κυβερνητικών έργων ήταν
λαϊκισμός. Η αδυναμία εκπλήρωσης μιας δομικής αλλαγής ήταν λαϊκισμός. Η
συνέχιση ­ ίσως και εμβάθυνση ­ του πελατειακού συστήματος διακυβέρνησης ήταν
λαϊκισμός. Η γυροβολιά πολιτικού ηγέτη στην πίστα υπό τους ήχους λαϊκού
άσματος και ακόμη λαϊκότερου θραύσματος ήταν λαϊκισμός. Η επιλογή πολυτελούς
και πολυβάλβιδου γιαπωνέζικου αυτοκινήτου από μυστακοφόρο συνδικαλιστή ήταν
λαϊκισμός.

Με δύο λόγια, από ένα σημείο και πέρα, ό,τι συνδεόταν με το φαινόμενο «ΠΑΣΟΚ
στην εξουσία» ήταν λαϊκισμός. Και για να εξηγούμαστε: υπεραπλουστευτικά και
ισοπεδωτικά μεν, αλλά διόλου αδικαιολόγητα.

Το παπανδρεϊκό ΠΑΣΟΚ πλήρωνε με το στίγμα αυτό μια διπλή απογοήτευση, με την
οποία πότισε, αυτό πρέπει να υπογραμμισθεί, τον δικό του κυρίως κόσμο: στο
πολιτικό επίπεδο, με την εμφάνιση του δημοκρατικού σοσιαλισμού ως ποιοτικά
συγκρίσιμου ­ παρά τα επιμέρους μέτρα, παρά την διόλου ασήμαντη αίσθηση
μεγαλύτερης ελευθερίας ­ με τη Δεξιά· και στο πολιτιστικό, με την ευρύτερη
έννοια, επίπεδο που αποτελεί θεωρητικά τον προνομιακό τομέα δράσης κάθε
αριστερού κινήματος, με την αδυναμία του να μιλήσει και να πράξει με ένα νέο
ήθος. Γεννημένο στο έδαφος του λαϊκισμού, συμμετέχοντας αλλά και
διαμορφώνοντας μια πολιτική ζωή όπου η προσωποποίηση, ο απελευθερωτικός μύθος
και ο φραστικός ριζοσπαστισμός αποτελούν προϋποθέσεις επιβίωσης, το ΠΑΣΟΚ όχι
μόνο δεν άλλαξε, ως κόμμα εξουσίας, αυτά τα χαρακτηριστικά επικοινωνίας του με
το εκλογικό σώμα, αλλά τα χρησιμοποίησε ενσυνείδητα για να αντικαταστήσει το
ιδανικό του σοσιαλισμού με τον λόγο περί σοσιαλισμού και να καταστήσει έτσι
αδύνατη την αναγκαία τομή. Το ΠΑΣΟΚ θα κριθεί, ήδη κρίνεται, για την
πραγματοποίηση αυτού που κάποτε φάνταζε αδύνατο, το ξερίζωμα της Δεξιάς από
την εξουσία, και για την παραίτηση από αυτό που κάποια στιγμή φάνηκε εφικτό,
τη συμφιλίωση της κοινωνίας με την πολιτική.

Με την πρώτη εκλογική ήττα, την επίσημη προγραμματική σύγκλιση με τη
σοσιαλδημοκρατία και την Ευρώπη και τη διεθνή ανατροπή του πολιτικού σκηνικού
στη δεκαετία του 1990, ο λαϊκισμός πέρασε σε δεύτερη μοίρα.

Με την αλλαγή ηγεσίας του 1996, το μόνο για το οποίο δεν μπορεί πλέον κανείς
να κατηγορήσει το ΠΑΣΟΚ είναι για λαϊκισμό ­ τόσο λυσσώδης είναι η προσπάθεια
της νέας ηγεσίας να δείξει ότι, σε αυτόν τουλάχιστον τον τομέα, είναι
διαφορετική. Πολιτική θεωρία και Τύπος σιώπησαν αιδημόνως μπροστά σε αυτή τη
μεταστροφή, αλλά το κοινωνικό σώμα την έχει νιώσει. Κινδυνεύει όμως να μη
νιώσει ­ τόσο η δημοκρατία μας αδιαφορεί για την ίδια της την αποδυνάμωση ­
μια εξέλιξη που συντελείται μπροστά στα μάτια του: την εμφάνιση ενός νέου λαϊκισμού.

Σε αντίθεση με τον λαϊκισμό της δεκαετίας του 1980, ο νέος λαϊκισμός δεν
μπορεί να επικεντρωθεί σε ένα κόμμα. Οι φορείς του (γιατί είναι ιός) στοχεύουν
να πείσουν τον λαό όχι ότι τα κόμματα και η εξουσία «γνωρίζουν πριν από αυτόν
γι’ αυτόν», αλλά ότι γνωρίζουν πως η πολιτική πλέον δεν τον ενδιαφέρει και δεν
τον αφορά ­ και δρουν αναλόγως.

Πώς αλλιώς μπορεί να ερμηνευθεί η γενικευμένη άρνηση οποιασδήποτε θέσης
(θετικής δηλαδή ενέργειας) στο μείζον ζήτημα της Παιδείας; Η μονομανής
ενασχόληση με μελλοντικά, έστω κυοφορούμενα, σχήματα και παρατάξεις και η
αδιαφορία μπροστά στο κενό του λόγου τους και στην έλλειψη δομικού κενού, το
οποίο φιλοδοξούν να καλύψουν;

Η προσωποποίηση της διαφωνίας σε κάθε ζήτημα, ακόμη και με άστοχη χρήση του
Συντάγματος, προκειμένου να «γίνει ντόρος» αλλά, προς Θεού, να μην αγγίξουμε
τα αίτια των προβλημάτων;

Η απαξίωση των θεσμών; Αν ο λαϊκισμός του ’80 στέρησε τη χώρα από τον
εκσυγχρονισμό, ο λαϊκισμός του ’90 κινδυνεύει να της στερήσει την πολιτική. Η
απάθεια είναι ο μεγάλος σύμμαχός του, η εικαζόμενη ωριμότητα της κοινωνίας η
μόνη ελπίδα.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.